Ở nơi công cộng như bãi biển, phố đi bộ hay lễ hội, bạn thường được quay toàn cảnh có đám đông, nơi không ai là nhân vật chính và không nhận rõ ai. Khi khung hình tập trung vào một người cụ thể, nhận diện được, nhất là trong trạng thái riêng tư hay nhạy cảm như đang tắm biển, đang ăn uống cùng gia đình, thì việc sử dụng hình ảnh đó về nguyên tắc cần sự đồng ý của họ. Bộ luật Dân sự có ngoại lệ cho hình ảnh từ hoạt động công cộng, nhưng ngoại lệ này không cho phép làm tổn hại danh dự, nhân phẩm của người trong hình.
Trước khi nói chuyện quyền hình ảnh, cần nhắc lại: bãi biển du lịch, phố đi bộ, khu lễ hội đông người là những nơi thường có yêu cầu riêng về phép bay hoặc bị hạn chế bay vì lý do an toàn. Bay trên đầu đám đông là rủi ro an toàn trước, rủi ro quyền riêng tư sau.
Nơi công cộng không phải vùng không có quyền riêng tư
Một quan niệm phổ biến là "đã ra đường thì chấp nhận bị nhìn, bị quay". Quan niệm này đúng một phần: người đi trên phố chấp nhận rằng người khác nhìn thấy mình, và một cảnh phố đông người thoáng qua trong video không phải là xâm phạm. Nhưng chấp nhận bị nhìn thoáng qua khác với chấp nhận bị ghi lại, phóng to, đăng lên mạng kèm bình luận.
Drone làm khác biệt này rõ hơn máy ảnh cầm tay. Người cầm điện thoại quay thì ai cũng thấy và có thể quay mặt đi hoặc nhắc nhở. Drone ở trên cao, người bên dưới thường không biết mình đang ở trong khung hình, không biết ai đang điều khiển, không có cơ hội từ chối. Chính sự bất cân xứng đó khiến nhiều quốc gia coi việc quay bằng drone ở nơi đông người là chuyện cần thận trọng hơn quay bằng tay.
Ở Việt Nam, các nguyên tắc nền vẫn là quyền đối với hình ảnh và quyền về đời sống riêng tư trong Bộ luật Dân sự, cùng các quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân. Không có điều khoản riêng nào nói "quay bằng drone ở bãi biển thì được hay không"; bạn phải tự áp nguyên lý vào từng cảnh quay.
Cảnh đám đông và hình ảnh cá nhân: dấu hiệu phân biệt
Có nhận diện được không. Từ độ cao vài chục mét trở lên, người trên bãi biển chỉ là những chấm nhỏ; đó là cảnh. Khi drone hạ thấp hoặc zoom tới mức thấy rõ khuôn mặt, dáng người, hình xăm, biển số xe, thì đó đã là hình ảnh của cá nhân cụ thể.
Ai là chủ thể khung hình. Một cảnh lễ hội mà hàng nghìn người cùng chuyển động là cảnh sự kiện. Một cảnh mà camera bám theo một cô gái đi qua đám đông, giữ cô ở giữa khung suốt hai mươi giây, là hình ảnh cá nhân, dù cô ở nơi công cộng.
Trạng thái của người trong hình. Người đang mặc đồ bơi, đang khóc, đang say, đang cãi nhau, trẻ nhỏ không mặc quần áo khi tắm biển: đây là những trạng thái mà việc công khai dễ làm tổn hại danh dự, nhân phẩm, kể cả khi chuyện xảy ra ở nơi đông người.
Mục đích sử dụng. Lưu làm kỷ niệm riêng khác với đăng mạng xã hội, khác với dùng cho quảng cáo khu du lịch hay bán cho kho ảnh. Mục đích càng thương mại, yêu cầu về sự đồng ý càng chặt; hình ảnh dùng cho quảng cáo gần như luôn cần sự đồng ý rõ ràng của người xuất hiện nổi bật.
Có bình luận đi kèm không. Một cảnh đông người trung tính trở thành vấn đề khi đi kèm chú thích chế giễu, gán ghép, như khoanh đỏ một người rồi bình luận về ngoại hình hay hành vi của họ.
Bãi biển, phố đi bộ, lễ hội: lưu ý riêng từng nơi
Mỗi loại không gian có một đặc điểm khiến việc quay bằng drone nhạy cảm theo cách riêng:
- Bãi biển: người tắm biển ăn mặc ít, trẻ em chơi đùa không quần áo, các cặp đôi nghỉ ngơi. Đây là nơi dễ thu được hình ảnh nhạy cảm nhất. Quay toàn cảnh từ cao, hướng ra biển hoặc dọc bờ, tránh hạ thấp sát khu tắm. Nhiều bãi biển du lịch có quy định riêng của ban quản lý về việc bay drone; hỏi trước khi cất cánh.
- Phố đi bộ, chợ đêm: mật độ người dày, đường thoát hiểm hẹp, nhiều dây điện và cây cao. Rủi ro an toàn khi bay trên đầu người rất lớn, và nhiều chính quyền địa phương hạn chế bay ở những nơi này. Về quyền riêng tư, cảnh đông người từ trên cao thường ổn, nhưng bám theo một người, một nhóm cụ thể thì không.
- Lễ hội truyền thống, sự kiện văn hoá: thường có ban tổ chức và có thể đã có đơn vị được cấp phép quay chính thức. Hỏi ban tổ chức trước; nhiều nơi yêu cầu đăng ký hoặc không cho phép drone ngoài đơn vị chính thức để tránh va chạm và nhiễu sóng. Nghi lễ ở đình, chùa, nhà thờ cần thêm sự tôn trọng: có những phần nghi thức mà người tham dự không muốn bị ghi hình.
- Công viên, quảng trường: nơi có người tập thể dục, trẻ em chơi, người lớn tuổi nghỉ ngơi. Quảng trường lớn thường gần trụ sở cơ quan nhà nước, có thể nằm trong khu vực hạn chế bay; kiểm kỹ trước.
- Khu du lịch có bán vé: là không gian do đơn vị quản lý có quyền đặt nội quy, kể cả cấm drone. Nội quy đó độc lập với quy định của Nhà nước về phép bay.
Điểm chung của cả năm nơi: bay trên đầu đám đông là tình huống rủi ro cao nhất trong vận hành drone, vì chỉ một lỗi pin hay mất tín hiệu là máy rơi xuống người. Phần an toàn bay có danh mục riêng, nhưng nó luôn là lý do đầu tiên để không bay thấp trên nơi đông người.
Quay nơi công cộng có trách nhiệm: trình tự gợi ý
Nếu bạn đã có phép bay hợp lệ và muốn có tư liệu đẹp mà không xâm phạm ai, trình tự sau áp dụng được cho phần lớn tình huống:
- Hỏi đơn vị quản lý địa điểm (ban quản lý bãi biển, khu du lịch, ban tổ chức lễ hội) về nội quy drone, song song với việc kiểm phép bay với cơ quan có thẩm quyền.
- Chọn độ cao và góc máy cho cảnh, không cho người: đủ cao để người là chi tiết của bố cục chứ không phải chủ thể.
- Tránh vùng nhạy cảm như khu tắm đông người, khu vui chơi trẻ em, khu vực cầu nguyện, lối vào cơ sở y tế.
- Nếu cần cảnh có người nổi bật, dùng người quen hoặc người đồng ý tham gia, nói rõ mục đích sử dụng; với mục đích thương mại, nên có xác nhận bằng văn bản.
- Rà tư liệu trước khi đăng: tìm khuôn mặt, biển số, trẻ em, trạng thái nhạy cảm; che mờ hoặc cắt bỏ.
- Gỡ ngay khi có người yêu cầu: một lời đề nghị gỡ hình là tín hiệu để xử lý, không phải để tranh luận về luật.
Trình tự này không biến một chuyến bay sai phép thành đúng phép, và không thay cho tư vấn khi bạn làm dự án thương mại quy mô lớn. Nó chỉ là thói quen giúp bạn ít khi phải đối diện câu hỏi "ai cho phép quay người khác".
Trẻ em trong khung hình: cẩn trọng gấp đôi
Trẻ em xuất hiện ở hầu hết mọi nơi công cộng, và chúng là nhóm mà pháp luật cũng như xã hội bảo vệ chặt nhất về hình ảnh và thông tin cá nhân. Luật Trẻ em quy định trẻ em có quyền được bảo vệ đời sống riêng tư; với trẻ từ đủ bảy tuổi trở lên, việc công khai thông tin bí mật đời sống riêng tư còn cần sự đồng ý của cả trẻ, không chỉ cha mẹ. Không cần thuộc từng điều khoản, chỉ cần nhớ: hình ảnh nhận diện được một đứa trẻ cụ thể không nên đăng công khai khi chưa có sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ.
Rủi ro không chỉ là pháp lý. Một video drone đẹp ở bãi biển, đăng kèm vị trí và thời gian, có thể vô tình cho người lạ biết một đứa trẻ thường chơi ở đâu, vào giờ nào. Đây là lý do nhiều người quay chuyên nghiệp có thói quen làm mờ mọi khuôn mặt trẻ em trong tư liệu công khai, kể cả khi không ai yêu cầu.
Nếu cảnh quay của bạn có nhóm trẻ chơi đùa và bạn muốn giữ, hãy chọn đoạn ở độ cao không nhận diện được, hoặc làm mờ. Nếu đó là con của người quen, hỏi cha mẹ trước khi đăng; đa số sẽ đồng ý khi được hỏi, và đó là khác biệt giữa người quay đáng tin với người quay vô tư.
Ống kính góc rộng, zoom và AI bám theo: công nghệ làm ranh giới mờ đi
Mười năm trước, drone phổ thông chỉ có camera góc rộng cố định; muốn thấy rõ một người, máy phải bay rất gần, và chính tiếng ồn khi bay gần đã báo cho người đó biết. Các đời máy hiện nay có thêm ống kính tele hoặc zoom số nhiều lần, cảm biến lớn hơn, quay được độ phân giải cao, nên từ độ cao mà người bên dưới không nghe thấy tiếng cánh quạt, camera vẫn ghi đủ chi tiết để nhận ra khuôn mặt sau khi phóng to.
Thêm vào đó là chế độ bám theo đối tượng dùng thị giác máy tính: bạn khoanh một người trên màn hình, máy tự giữ người đó ở giữa khung và bay theo. Tính năng này sinh ra để quay chính người điều khiển khi đạp xe, chèo thuyền, chạy bộ. Dùng nó để khoanh một người lạ trên bãi biển là biến công cụ tự quay thành công cụ theo dõi, và gần như chắc chắn vượt qua ranh giới của quyền riêng tư.
Hệ quả cho người quay: đừng đánh giá cảnh quay bằng cảm giác "mình bay cao lắm mà". Hãy đánh giá bằng tư liệu thật: mở tệp gốc, phóng to tối đa, xem có nhận ra ai không. Nếu có, cảnh đó được đối xử như hình ảnh cá nhân, với mọi yêu cầu đi kèm. Ngược lại, chính AI cũng giúp bạn ở khâu hậu kỳ: các công cụ nhận diện khuôn mặt tự động có thể tìm và làm mờ hàng trăm khuôn mặt trong một đoạn quay lễ hội, việc mà làm tay mất cả ngày.
Nếu bạn là người bị quay ở nơi công cộng
Đứng ở phía bên kia, nhiều người thấy drone lượn trên bãi tắm hay khu cắm trại mà không biết phải làm gì. Việc đầu tiên là tìm người điều khiển: thường họ đứng ở chỗ thoáng gần đó, cầm tay điều khiển, mắt nhìn lên trời hoặc nhìn màn hình. Hỏi lịch sự họ đang quay gì, đề nghị họ không quay mình hoặc gia đình mình, và nếu cần, đề nghị xem và xoá đoạn có mình. Đa số người bay sẽ hợp tác khi được hỏi thẳng.
Nếu không tìm được người điều khiển, hoặc họ không hợp tác, hãy báo cho đơn vị quản lý địa điểm như ban quản lý bãi biển, bảo vệ khu du lịch, ban tổ chức sự kiện; nơi đông người thường có lực lượng trật tự gần đó. Ghi lại thời gian, vị trí, hình dáng drone, và nếu được thì chụp ảnh người điều khiển từ xa để làm căn cứ.
Điều không nên làm là ném đồ, dùng gậy, phun nước vào drone hay tìm cách làm nó rơi: máy rơi xuống đám đông có thể làm người khác bị thương, và người gây ra thiệt hại tài sản có thể phải chịu trách nhiệm. Bài về việc xử lý khi drone lượn trên nhà mình trong cùng danh mục đi chi tiết hơn phần này.
Câu hỏi thường gặp
Quay toàn cảnh bãi biển đông người rồi đăng lên mạng có vi phạm không?
Cảnh toàn từ trên cao mà không nhận diện được người cụ thể thường không bị coi là xâm phạm hình ảnh cá nhân. Rủi ro tăng khi có người nhận diện được trong trạng thái nhạy cảm, khi có trẻ em rõ mặt, hoặc khi chú thích làm tổn hại danh dự ai đó. Phép bay ở bãi biển là chuyện riêng cần kiểm.
Người lạ yêu cầu xoá đoạn quay có mình thì có bắt buộc làm không?
Nếu đoạn quay cho thấy họ rõ ràng, việc tiếp tục lưu giữ, sử dụng hay đăng khi họ đã phản đối là rủi ro pháp lý và gần như chắc chắn gây mâu thuẫn. Cách xử lý hợp lý là xoá hoặc làm mờ phần có họ, cho họ xem lại nếu họ muốn.
Quay lễ hội cho kênh mạng xã hội có kiếm tiền thì có khác quay làm kỷ niệm không?
Có. Khi mục đích là thương mại, yêu cầu về sự đồng ý của người xuất hiện nổi bật trong hình chặt hơn, và ban tổ chức sự kiện có thể có quy định riêng về quyền ghi hình. Nên liên hệ ban tổ chức và che mờ người không đồng ý.
Ngoại lệ hoạt động công cộng trong luật có áp dụng cho bãi biển không?
Ngoại lệ trong Bộ luật Dân sự nói về hình ảnh lấy từ hoạt động công cộng như hội nghị, thi đấu thể thao, biểu diễn nghệ thuật. Một người đang tắm biển hay đi dạo khó được coi là đang tham gia hoạt động công cộng theo nghĩa đó. Dù rơi vào ngoại lệ, việc sử dụng vẫn không được làm tổn hại danh dự, nhân phẩm.
Có cần đặt biển thông báo khi quay drone ở nơi công cộng không?
Với người quay cá nhân, không có thói quen bắt buộc đặt biển, nhưng với đoàn quay có tổ chức, thông báo ở khu vực quay là cách làm phổ biến và giúp người không muốn xuất hiện có thể tránh. Cần kiểm yêu cầu cụ thể trong giấy phép bay và với đơn vị quản lý địa điểm.