Taxi bay là cách gọi phổ thông cho loại tàu bay chạy điện, cất và hạ cánh thẳng đứng, chở vài hành khách trên quãng đường ngắn trong hoặc quanh đô thị; trong ngành hàng không, nhóm này thường gọi là eVTOL và mô hình khai thác gọi là di chuyển hàng không đô thị. Tới thời điểm viết, trên thế giới mới có rất ít mẫu được cơ quan hàng không cấp chứng nhận, dịch vụ chở khách thương mại thường xuyên còn ở giai đoạn khởi đầu hoặc thử nghiệm, và ở Việt Nam chưa có dịch vụ taxi bay thương mại.
Taxi bay liên quan trực tiếp tới quản lý không lưu tầm thấp vì nó sẽ chia sẻ đúng lớp vùng trời mà drone đang dùng, nhưng chở người. Một chiếc drone rơi là sự cố; một chiếc taxi bay gặp nạn là tai nạn hàng không. Bài này giải thích taxi bay khác drone ở đâu, nó cần những gì để vận hành thật, và vì sao người bay drone nên quan tâm.
Taxi bay khác drone và trực thăng ở điểm nào
Nhìn bề ngoài, nhiều mẫu taxi bay trông như một chiếc drone phóng to: nhiều cánh quạt điện, thân nhẹ, có khoang cho người. Nhưng về mặt quản lý, nó là một tàu bay chở người, phải đáp ứng yêu cầu an toàn gần với máy bay và trực thăng, chứ không phải yêu cầu của drone. Điều này quyết định mọi thứ: từ cách thiết kế, cách thử nghiệm tới thời gian để được phép chở khách.
So với trực thăng, taxi bay hướng tới ba lợi thế: êm hơn nhờ nhiều cánh quạt nhỏ quay chậm, chạy điện nên không phát thải tại chỗ, và về lâu dài có thể rẻ hơn khi vận hành vì cấu tạo đơn giản hơn động cơ tua-bin. Đổi lại, nó bị giới hạn bởi pin: quãng bay và tải trọng thấp hơn trực thăng, thời gian sạc giữa các chuyến là một bài toán vận hành.
Có hai hướng thiết kế chính. Hướng thứ nhất dùng nhiều cánh quạt nâng thẳng đứng, đơn giản, phù hợp quãng ngắn. Hướng thứ hai có cánh cố định và cánh quạt xoay hoặc tách riêng cánh quạt nâng và đẩy, bay hành trình hiệu quả hơn, đi được xa hơn. Một số mẫu có phi công trên khoang, một số hướng tới bay tự động hoàn toàn, nhưng các cơ quan hàng không đều đang ưu tiên mẫu có phi công cho giai đoạn đầu.
Ba rào cản lớn trước khi taxi bay chở người thường xuyên
Chứng nhận an toàn. Một mẫu tàu bay chở người phải chứng minh với cơ quan hàng không rằng nó an toàn theo những tiêu chuẩn khắt khe, qua hàng nghìn giờ thử nghiệm và rất nhiều hồ sơ kỹ thuật. Với eVTOL, khó khăn nằm ở chỗ đây là loại tàu bay mới, nhiều tiêu chuẩn phải viết bổ sung. Cơ quan hàng không Mỹ, châu Âu và Trung Quốc đều đã xây khung riêng cho loại này; Trung Quốc cấp chứng nhận loại cho một mẫu eVTOL hai chỗ bay tự động từ năm 2023. Phần lớn các mẫu khác vẫn đang trong quá trình chứng nhận.
Hạ tầng mặt đất. Taxi bay cần nơi cất hạ cánh, thường gọi là vertiport, với mặt bằng đủ rộng, lối tiếp cận an toàn, trạm sạc công suất lớn, phòng cháy chữa cháy cho pin, khu chờ cho khách. Đặt những điểm này ở đâu trong một thành phố đông đúc, ai đầu tư, ai vận hành, là câu hỏi quy hoạch không kém phần kỹ thuật.
Tích hợp vùng trời. Nhiều chiếc taxi bay cùng hoạt động trên một thành phố phải được tách luồng với nhau, với trực thăng, với drone và với máy bay ra vào sân bay. Giai đoạn đầu, chúng có thể bay theo các hành lang cố định do cơ quan điều hành bay quản lý như trực thăng. Khi mật độ tăng, sẽ cần các hệ thống quản lý số, nhiều phần giống với quản lý giao thông drone.
Sự chấp nhận của xã hội. Ngoài ba rào cản kỹ thuật, còn câu hỏi người dân có chấp nhận tiếng ồn, có lo ngại an toàn khi tàu bay chở người lượn trên mái nhà mình không, và dịch vụ này phục vụ ai. Nếu chỉ là phương tiện của số ít người có tiền, khó thuyết phục chính quyền dành không gian đô thị cho nó.
Taxi bay, trực thăng và drone giao hàng: so sánh theo nguyên lý
Bảng dưới so sánh ba loại phương tiện cùng dùng vùng trời tầm thấp đô thị. Thông số cụ thể khác nhau nhiều giữa các mẫu, nên bảng chỉ nêu đặc điểm chung.
| Tiêu chí | Taxi bay (eVTOL) | Trực thăng | Drone giao hàng |
|---|---|---|---|
| Chở người | Có, vài hành khách | Có | Không |
| Nguồn năng lượng | Pin điện, một số mẫu lai | Nhiên liệu hàng không | Pin điện |
| Tiếng ồn | Thường thấp hơn trực thăng cùng cỡ | Lớn | Nhỏ, nhưng số lượng nhiều |
| Yêu cầu an toàn | Gần với tàu bay chở người | Tàu bay chở người | Theo khung quản lý drone |
| Nơi cất hạ cánh | Vertiport chuyên dụng | Sân bay, bãi đáp trực thăng | Trạm, điểm nhận hàng, có khi thả hàng |
| Người điều khiển | Giai đoạn đầu có phi công, sau hướng tới tự động | Phi công | Tự động, người giám sát từ xa |
Điểm chung của cả ba là cùng cần một lớp quản lý vùng trời tầm thấp. Đó là lý do nhiều tài liệu quốc tế bàn UTM và di chuyển hàng không đô thị trong cùng một khung, gọi chung là di chuyển hàng không tiên tiến.
AI nằm ở đâu trong một chiếc taxi bay
Trong taxi bay, AI và tự động hoá xuất hiện ở ba lớp. Lớp thứ nhất là điều khiển bay: với nhiều cánh quạt điện, máy tính bay phải liên tục điều chỉnh tốc độ từng động cơ để giữ thăng bằng, phần này là điều khiển tự động truyền thống chứ chưa hẳn là AI học máy, và phải đạt độ tin cậy rất cao. Lớp thứ hai là hỗ trợ phi công: nhận biết chướng ngại, cảnh báo tàu bay khác ở gần, gợi ý xử lý khi một động cơ hay một khối pin gặp sự cố. Lớp thứ ba là vận hành đội bay: dự báo nhu cầu đi lại, xếp lịch sạc pin, chọn chiếc nào bay chuyến nào, tính lộ trình theo gió và vùng trời đang mở.
Lớp gây tranh luận nhiều nhất là để AI thay hẳn phi công. Cơ quan hàng không chưa có cách chứng nhận một hệ thống học máy theo kiểu đã quen với phần mềm truyền thống, vì hành vi của mô hình khó chứng minh trước cho mọi tình huống. Vì vậy, ở giai đoạn đầu, AI chủ yếu đóng vai trò trợ lý cho phi công và cho người điều phối dưới mặt đất. Khi đọc quảng cáo "taxi bay AI tự lái", bạn nên hỏi cụ thể: AI làm phần nào, đã được cơ quan nào chứng nhận cho phần đó.
Thế giới đang làm tới đâu
Ở Mỹ, cơ quan hàng không liên bang đã ban hành quy định riêng cho nhóm tàu bay vừa cất hạ cánh thẳng đứng vừa bay như máy bay, cùng các hướng dẫn về đào tạo phi công và thiết kế vertiport, để chuẩn bị cho khai thác thương mại. Ở châu Âu, cơ quan an toàn hàng không đã đưa ra tiêu chuẩn chứng nhận riêng cho loại tàu bay nhỏ cất hạ cánh thẳng đứng và các hướng dẫn về vertiport từ đầu thập niên 2020. Một số thành phố ở Trung Đông và châu Á công bố kế hoạch mở tuyến taxi bay đầu tiên trong vài năm tới.
Trung Quốc là nơi đẩy nhanh nhất theo hướng tàu bay tự động, gắn với khái niệm kinh tế tầm thấp được đưa vào định hướng phát triển của nhà nước. Bên cạnh mẫu eVTOL đã được chứng nhận loại, nhiều thành phố thử nghiệm các tuyến bay ngắn tham quan. Tuy vậy, khoảng cách giữa chuyến bay trình diễn và dịch vụ đi lại hằng ngày vẫn còn lớn ở mọi nơi.
Các mốc thời gian trong lĩnh vực này hay bị lùi. Nhiều doanh nghiệp từng công bố sẽ chở khách thương mại từ giữa thập niên 2020, rồi điều chỉnh vì quá trình chứng nhận lâu hơn dự kiến. Khi đọc tin về taxi bay, bạn nên phân biệt ba mức: bay thử không chở khách, bay trình diễn có khách mời, và dịch vụ thương mại thường xuyên được cơ quan hàng không cho phép.
Việt Nam: từ trình diễn tới khung quản lý
Theo thông tin công khai tới thời điểm viết, Việt Nam chưa có dịch vụ taxi bay chở khách thương mại. Đã có những hội thảo, triển lãm và đề xuất từ doanh nghiệp về phương tiện bay đô thị, và chủ đề kinh tế tầm thấp bắt đầu xuất hiện trong thảo luận chính sách. Tuy vậy, để chở người thật, một mẫu taxi bay cần được cơ quan quản lý hàng không dân dụng chấp thuận theo quy định về tàu bay, người khai thác cần được cấp phép, và mỗi chuyến bay cần nằm trong khung quản lý vùng trời do cơ quan có thẩm quyền về quốc phòng và hàng không quyết định.
Thực tế đô thị Việt Nam đặt ra thêm những câu hỏi riêng: mật độ nhà cao, dây điện và cây xanh dày, thời tiết nhiều mưa dông, mùa bão, nhiệt độ cao ảnh hưởng tới pin, và vùng trời quanh các sân bay lớn vốn đã rất đông. Những yếu tố này không làm taxi bay bất khả thi, nhưng cho thấy mô hình nào chạy ở nước khác không thể bê nguyên về.
Với người đọc, cách theo dõi hợp lý là nghe thông tin từ cơ quan quản lý hàng không và các văn bản pháp luật chính thức, thay vì tin những lời mời đầu tư hay đặt chỗ trước cho dịch vụ taxi bay chưa có phép. Dự án nào kêu gọi góp vốn với lời hứa sắp có taxi bay mà không chứng minh được giấy phép, bạn nên thận trọng.
Người bay drone cần biết gì khi taxi bay xuất hiện
Dù taxi bay thương mại còn chưa có ở Việt Nam, việc chuẩn bị tư duy từ bây giờ giúp người bay drone không bất ngờ khi vùng trời thay đổi.
- Taxi bay là tàu bay chở người, nên luôn được ưu tiên tuyệt đối so với drone, giống như trực thăng.
- Quanh vertiport và hành lang bay của taxi bay rất có thể sẽ có vùng hạn chế mới, có thể ở ngay giữa đô thị, nơi trước đây bạn quen bay.
- Khi taxi bay đi vào hoạt động, yêu cầu về định danh, khai báo kế hoạch bay và nhận biết vùng trời với drone có xu hướng chặt hơn, vì rủi ro va chạm cao hơn.
- Dữ liệu vùng bay trong ứng dụng của hãng có thể chậm cập nhật các vùng hạn chế mới. Kiểm thông báo chính thức trước khi bay ở khu vực có công trình hàng không mới.
- Nếu làm nghề bay drone ở đô thị, nên theo dõi diễn biến quy hoạch vertiport và hành lang bay, vì nó ảnh hưởng trực tiếp tới khu vực bạn có thể xin phép.
Taxi bay vì thế không chỉ là chuyện của người có nhu cầu đi lại. Nó là một bên mới trong vùng trời tầm thấp, và mọi bên khác, kể cả người bay flycam cuối tuần, sẽ phải điều chỉnh theo.
Câu hỏi thường gặp
Taxi bay có phải là drone chở người không?
Về hình dáng, nhiều mẫu giống drone cỡ lớn, nhưng về quản lý, taxi bay là tàu bay chở người và phải đáp ứng yêu cầu an toàn khắt khe gần với máy bay, trực thăng. Gọi nó là drone chở người dễ gây hiểu nhầm rằng nó được quản lý như drone thông thường.
Taxi bay có tự lái không hay vẫn cần phi công?
Giai đoạn đầu, phần lớn mẫu taxi bay ở Mỹ và châu Âu được thiết kế có phi công trên khoang. Một số mẫu hướng tới bay tự động, và Trung Quốc đã chứng nhận một mẫu bay tự động. Bay tự động chở khách trên đô thị đông đúc vẫn cần thêm thời gian để chứng minh an toàn và được xã hội chấp nhận.
Ở Việt Nam đã có ai được đi taxi bay chưa?
Theo thông tin công khai tới thời điểm viết, Việt Nam chưa có dịch vụ taxi bay chở khách thương mại. Có thể có các hoạt động trình diễn hoặc thử nghiệm trong khuôn khổ được cho phép. Bạn nên theo dõi thông tin từ cơ quan quản lý hàng không để biết khi có thay đổi chính thức.
Taxi bay có an toàn không khi bay trên khu dân cư?
Mức an toàn phụ thuộc vào quá trình chứng nhận. Mẫu nào được phép chở khách đều phải chứng minh đạt tiêu chuẩn của cơ quan hàng không, gồm cả dự phòng khi hỏng động cơ hay pin. Tuy vậy, đây là loại tàu bay mới, dữ liệu khai thác thực tế còn ít, nên các cơ quan đều mở rộng dần từng bước.
Taxi bay có ồn không?
Nhờ dùng nhiều cánh quạt điện nhỏ, nhiều mẫu taxi bay được thiết kế để êm hơn trực thăng cùng cỡ, nhất là khi bay hành trình. Lúc cất hạ cánh vẫn có tiếng ồn đáng kể. Khi có nhiều chuyến bay mỗi ngày, tổng tiếng ồn trên một khu vực là điều chính quyền đô thị phải tính tới.
Có nên đầu tư vào dự án taxi bay đang kêu gọi vốn không?
Trang không đưa ra khuyên đầu tư. Bạn chỉ nên xem xét khi dự án chứng minh được giấy phép và tiến độ chứng nhận với cơ quan hàng không, có tài liệu minh bạch, và nên hỏi ý kiến chuyên gia tài chính độc lập. Những lời hứa lợi nhuận cao gắn với công nghệ mới là dấu hiệu cần thận trọng.