Drone rải phân bón và gieo sạ lúa thay bình dung dịch bằng một hộp chứa vật liệu dạng hạt, bên dưới có cửa định lượng và đĩa quay văng hạt ra thành một vệt rộng khi máy bay qua. Cơ chế này khác hẳn phun thuốc: hạt phân và hạt giống nặng, rơi theo quỹ đạo của chính nó chứ không bị luồng gió cánh quạt cuốn đi như giọt nhỏ, nên độ đều phụ thuộc chủ yếu vào kích cỡ hạt, tốc độ đĩa, độ rộng vệt rải và khoảng chồng giữa các đường bay.
Với chủ ruộng, điều cần nắm là: rải bằng drone nhanh, không phải lội ruộng, không giẫm nát lúa non, nhưng không tự động đều hơn rải tay nếu khâu hiệu chỉnh làm qua loa. Phân vón cục, giống ngâm ủ mầm dài, gió ngang mạnh hay máy bay sai khoảng cách giữa các đường đều để lại những vệt dày mỏng mà chỉ vài tuần sau mới thấy rõ trên ruộng. Bài giải thích từng yếu tố, so với cách làm truyền thống và gợi ý cách kiểm.
Bộ rải hoạt động thế nào
Bộ rải gắn dưới thân drone gồm ba phần chính. Hộp chứa đựng phân hoặc giống. Cửa định lượng, thường là trục quay có rãnh hoặc cửa trượt điều khiển bằng mô-tơ, quyết định lượng hạt rơi xuống mỗi giây. Đĩa văng quay nhanh bên dưới hất hạt ra xung quanh. Tốc độ đĩa càng cao thì vệt rải càng rộng, nhưng hạt nhẹ và hạt vỡ dễ bị hất xa không đều.
Giống như khi phun, máy tự điều chỉnh lưu lượng theo tốc độ bay để lượng rải trên mỗi mét vuông gần như không đổi. Người bay nhập lượng mong muốn cho một đơn vị diện tích, độ rộng vệt và tốc độ, phần mềm tính độ mở cửa định lượng. Con số đó chỉ đúng nếu máy đã được hiệu chỉnh với đúng loại vật liệu đang dùng, vì cùng một độ mở, phân urê hạt trong, NPK hạt tròn và lúa giống ngâm ủ chảy qua cửa với tốc độ rất khác nhau.
Vệt rải của đĩa văng thường dày ở giữa và mỏng dần về hai mép. Để cả ruộng đều, các đường bay phải chồng lên nhau một phần sao cho mép mỏng của đường này bù cho mép mỏng của đường bên cạnh. Đặt khoảng cách đường bay quá rộng sẽ để lại những dải thưa song song, quá hẹp thì giữa các dải bị dày. Đây là lỗi phổ biến nhất và cũng dễ nhận ra nhất khi lúa lên.
So sánh rải phân, gieo sạ bằng drone với cách truyền thống
Bảng so theo nguyên lý, kết quả thực tế còn phụ thuộc tay nghề người bay và điều kiện từng ruộng:
| Tiêu chí | Drone rải | Rải tay, sạ tay | Máy sạ hàng kéo trên ruộng |
|---|---|---|---|
| Tốc độ làm | Nhanh, phụ thuộc số bộ pin và tốc độ nạp vật liệu | Chậm, phụ thuộc số người | Trung bình, phụ thuộc mặt ruộng |
| Lội ruộng, giẫm cây | Không | Có | Có bánh hoặc người kéo đi trên ruộng |
| Độ đều | Tốt nếu hiệu chỉnh và đặt khoảng cách đường bay đúng | Phụ thuộc tay nghề, dễ dày ở đầu bờ | Đều theo hàng, dễ chăm sóc sau |
| Nhạy với gió | Có, nhất là hạt nhẹ và mép vệt | Có, nhưng người rải tự bù được | Ít |
| Yêu cầu mặt ruộng | Cần ruộng phẳng, mực nước phù hợp để hạt không trôi dồn | Linh hoạt | Cần ruộng phẳng, bùn vừa phải |
| Phần việc nặng nhọc | Khiêng bao, nạp hộp, thay pin | Mang vác, đi bộ cả ngày | Kéo máy |
Không có phương án nào thắng tuyệt đối. Nhiều nơi kết hợp: drone rải phân thúc khi lúa đã cao khó lội, còn sạ vẫn dùng máy sạ hàng vì dễ làm cỏ, sục bùn sau này. Lựa chọn tốt là lựa chọn hợp với mặt ruộng và nhân lực của chính địa phương.
Phân bón: những yếu tố làm rải không đều
Độ đồng đều của hạt. Phân có hạt to nhỏ lẫn lộn, có bột vụn, sẽ văng xa gần khác nhau: hạt to bay xa, bột rơi ngay dưới máy. Bao phân để lâu, vỡ nhiều, nên sàng bỏ bột trước khi nạp.
Độ ẩm và vón cục. Nhiều loại phân hút ẩm mạnh, để ngoài đồng buổi sáng sương xuống là dính lại, kẹt cửa định lượng, chảy lúc nhiều lúc ít. Giữ bao kín, nạp vừa đủ cho mỗi chuyến, không để phân nằm trong hộp qua đêm.
Trộn nhiều loại phân. Trộn hai ba loại có kích cỡ và tỷ trọng khác nhau vào một hộp thì khi văng ra chúng tách nhau, hạt nặng đi xa, hạt nhẹ ở gần, kết quả là mỗi dải nhận một tỷ lệ khác nhau. Nếu cần bón nhiều loại, nên hỏi cán bộ khuyến nông có nên rải riêng từng loại không.
Gió ngang. Hạt phân nặng ít trôi hơn giọt thuốc nhưng vẫn lệch khi gió mạnh, nhất là ở mép vệt. Đường bay cạnh bờ giáp ruộng người khác, ao, mương nên bay vào lúc gió nhẹ hoặc thu hẹp vệt.
Hộp gần hết. Khi vật liệu trong hộp còn ít, dòng chảy qua cửa có thể không ổn định. Phần mềm một số máy cảnh báo; nếu không, người bay nên cho máy về nạp trước khi hộp cạn hẳn.
Gieo sạ bằng drone: phần khó nằm ở hạt giống
Lúa giống ngâm ủ cho nứt nanh là vật liệu khó rải hơn phân. Hạt ẩm dính vào nhau và vào thành hộp, mầm và rễ dài bị đĩa văng làm gãy, hạt khô quá thì lại nhẹ và văng không xa. Vì vậy, khi sạ bằng drone, khâu ngâm ủ thường phải canh cho hạt vừa nứt nanh, mầm ngắn, để ráo bề mặt trước khi nạp. Mức cụ thể nên hỏi người bay có kinh nghiệm với chính loại máy đó và cán bộ khuyến nông.
Mặt ruộng quyết định một nửa kết quả. Ruộng không phẳng, chỗ trũng đọng nước thì hạt dồn về chỗ trũng, chỗ cao lại khô; nước còn nhiều thì hạt trôi theo sóng gió. Ruộng được trục, san phẳng và rút nước đúng lúc sẽ giữ hạt ở đúng chỗ rơi. Sau khi sạ, chim, chuột và ốc bươu vàng là mối lo chung của mọi cách sạ, không riêng drone.
Lượng giống sạ là chuyện của giống, mùa vụ và khuyến cáo địa phương. Nhiều vùng ở Đồng bằng sông Cửu Long đang được khuyến khích giảm lượng giống so với tập quán sạ dày, gắn với các chương trình lúa chất lượng cao, phát thải thấp. Drone hỗ trợ việc này vì có thể đặt lượng thấp và rải tương đối đều, nhưng sạ thưa thì sai số mỗi dải càng lộ rõ, nên khâu hiệu chỉnh càng phải kỹ. Không nên lấy con số trên mạng hay trong quảng cáo máy để áp cho ruộng nhà mình.
Hiệu chỉnh trước khi rải cả cánh đồng
Một quy trình kiểm đơn giản, làm được ngay tại bờ ruộng:
- Cân thử lưu lượng. Nạp một lượng vật liệu đã cân vào hộp, cho máy chạy chế độ hiệu chỉnh hoặc rải tại chỗ trong một khoảng thời gian, cân phần còn lại. So lượng thực chảy với lượng máy báo, chỉnh hệ số trong ứng dụng nếu lệch.
- Kiểm độ rộng vệt. Đặt một hàng khay hoặc tấm bạt nhỏ vuông góc với đường bay, cho máy bay qua một lần ở độ cao và tốc độ định dùng. Đếm hoặc cân hạt trong từng khay để thấy vệt thật rộng bao nhiêu và mỏng dần thế nào về hai mép.
- Đặt khoảng cách đường bay theo vệt thật. Lấy độ rộng vệt hiệu dụng, không phải con số lớn nhất ghi trong quảng cáo, để đặt khoảng cách giữa các đường bay sao cho mép chồng lên nhau.
- Rải thử một góc ruộng. Bay một khu nhỏ, quan sát trên mặt bùn hoặc mặt nước xem có dải thưa song song không. Với gieo sạ, đếm số hạt trên vài ô vuông nhỏ ở giữa vệt và ở giữa hai vệt.
- Ghi lại thông số. Lưu loại vật liệu, độ mở, tốc độ đĩa, độ cao, tốc độ bay, khoảng cách đường bay và kết quả kiểm. Vụ sau dùng lại, chỉ cần kiểm nhanh.
Việc kiểm mất vài chục phút nhưng tránh được cảnh cả cánh đồng lên lúa thành từng sọc, phải dặm tay hoặc bón bổ sung, tốn hơn nhiều so với thời gian đã tiết kiệm.
Dùng AI hỗ trợ lập kế hoạch rải và ghi chép
Trợ lý AI hữu ích ở phần giấy tờ và tính toán quanh việc rải. Bạn có thể nhờ lập bảng theo dõi cho hợp tác xã: tên thửa, diện tích, loại vật liệu, ngày rải, người bay, thông số máy, ghi chú thời tiết và kết quả kiểm sau rải. Có thể nhờ tính số chuyến bay, số lần nạp và số bộ pin cần cho một ngày từ diện tích và tải trọng máy mà bạn cung cấp, để biết cần bao nhiêu người hỗ trợ nạp vật liệu ở bờ.
Câu lệnh mẫu: "Hợp tác xã cần rải phân thúc cho khoảng ba mươi thửa, tổng diện tích và tải trọng hộp chứa như sau [điền số của bạn]. Hãy lập kế hoạch một ngày gồm thứ tự thửa theo đường đi ngắn nhất từ điểm tập kết, số lần nạp ước tính, khung giờ nên tránh vì gió, và bảng ghi chép cho người bay. Không đưa lượng phân cho từng loại cây." Lượng phân bón cụ thể vẫn lấy từ khuyến cáo của cán bộ khuyến nông, kết quả phân tích đất nếu có và hướng dẫn trên bao bì.
AI không thay được việc nhìn ruộng. Nó không biết thửa nào vừa bị ngập, bao phân nào đã ẩm, đĩa văng nào đã mòn. Bảng kế hoạch đẹp chỉ có giá trị khi người ở bờ ruộng cập nhật thực tế và sẵn sàng thay đổi.
Những điều nên thoả thuận khi thuê rải, thuê sạ
Rải phân và gieo sạ thuê bằng drone thường tính theo diện tích, nên những điểm sau cần nói rõ từ đầu:
- Ai cung cấp phân, giống; ai ngâm ủ giống và chịu trách nhiệm nếu hạt quá mầm, khó rải.
- Diện tích tính theo số đo của chủ ruộng, theo sổ, hay theo diện tích máy ghi trong nhật ký bay; xử lý thế nào nếu ba con số khác nhau.
- Bên bay có làm hiệu chỉnh với vật liệu của chủ ruộng trước khi rải không, chủ ruộng có được xem không.
- Nếu lúa lên thành sọc thưa dày rõ do máy, hai bên xử lý ra sao: dặm, rải bổ sung, hay chia phần thiệt.
- Lịch bay dự kiến và cách báo khi hoãn vì gió, mưa; ai báo cho các thửa bên cạnh.
- Chủ ruộng có được nhận bản đồ đường bay hoặc nhật ký sau khi rải không.
Những thoả thuận này nên ghi lại bằng tin nhắn hoặc giấy viết tay có hai bên xác nhận. Phần trách nhiệm khi máy gây thiệt hại cho người khác được bàn kỹ ở danh mục bảo hiểm và trách nhiệm.
Câu hỏi thường gặp
Drone rải phân có đều hơn rải tay không?
Có thể đều hơn nếu máy được hiệu chỉnh với đúng loại phân, khoảng cách đường bay đặt theo vệt rải thật và bay lúc gió nhẹ. Nếu bỏ qua khâu đó, ruộng có thể lên thành từng sọc thưa dày song song, khó khắc phục hơn sai số rải tay.
Có rải được phân hữu cơ dạng viên bằng drone không?
Phụ thuộc kích cỡ, độ cứng và độ ẩm của viên phân cũng như thiết kế bộ rải. Viên mềm dễ vỡ thành bột, viên ẩm dễ kẹt cửa. Nên hỏi người bay đã rải loại tương tự chưa và rải thử một khu nhỏ trước.
Sạ lúa bằng drone có cần ruộng khác với sạ tay không?
Ruộng nên phẳng hơn và mực nước được điều chỉnh kỹ hơn, vì hạt rơi từ trên cao xuống sẽ dồn về chỗ trũng hoặc trôi nếu còn nước. Ruộng được trục, san phẳng và rút nước đúng lúc cho kết quả ổn định hơn.
Một lần nạp drone rải được bao nhiêu diện tích?
Phụ thuộc tải trọng hộp chứa, lượng rải trên mỗi đơn vị diện tích và loại vật liệu. Phép tính đơn giản là lấy khối lượng một lần nạp chia cho lượng cần rải trên mỗi đơn vị diện tích. Thông số tải trọng nên lấy từ tài liệu của đúng đời máy.
Có thể vừa rải phân vừa phun thuốc trong một chuyến không?
Thông thường bộ rải và bình phun là hai cấu hình khác nhau, phải tháo lắp để chuyển đổi. Ngay cả khi máy hỗ trợ đổi nhanh, việc bón phân và phun thuốc thường có thời điểm khác nhau theo khuyến cáo, nên không nên gộp chỉ để tiết kiệm chuyến bay.
Phân rơi xuống mương, ao cạnh ruộng có sao không?
Phân rơi vào nước góp phần làm nước giàu dinh dưỡng, dễ sinh tảo, ảnh hưởng ao cá và nguồn nước chung, lại là phần phân mất đi vô ích. Nên lùi đường bay ở cạnh giáp mương, ao và chọn lúc gió không thổi về phía đó.