Trong cứu hộ cứu nạn và chữa cháy, drone chủ yếu làm "con mắt trên cao": tìm người mất tích bằng camera nhiệt, đánh giá nhanh vùng lũ hay vùng sạt lở, quan sát hướng lan của đám cháy, thả phao hoặc túi đồ tiếp tế nhẹ cho người bị cô lập. AI giúp quét hàng nghìn khung hình để khoanh vùng có thể là người, nhưng quyết định cử lực lượng đi đâu vẫn do chỉ huy hiện trường.
Điều người dân cần biết ngay: hoạt động này do lực lượng chức năng và các đội được giao nhiệm vụ tổ chức. Người tự mang drone đến hiện trường cháy, lũ, sạt lở "để giúp" hoặc để quay video thường gây cản trở, có thể va chạm với trực thăng cứu hộ và làm gián đoạn chiến dịch. Khi thấy tình huống khẩn cấp, việc đúng là gọi số khẩn cấp: 114 cho cháy nổ và cứu nạn cứu hộ, 115 cho cấp cứu y tế, 113 cho an ninh trật tự, và báo chính quyền địa phương.
Vì sao drone hợp với giai đoạn đầu của một vụ cứu nạn
Trong những giờ đầu sau thiên tai hay tai nạn, thông tin là thứ thiếu nhất. Chỉ huy cần biết nhanh: vùng ngập rộng tới đâu, cây cầu nào còn đi được, ngôi nhà nào có người trên mái, đám cháy đang lan theo hướng nào. Trực thăng có thể không có sẵn hoặc không bay được vì thời tiết, còn đội đi bộ thì chậm và nguy hiểm khi địa hình chưa rõ. Một chiếc drone cất cánh trong vài phút từ bờ sông hay bãi trống có thể gửi hình ảnh trực tiếp về điểm chỉ huy.
Drone cũng giảm rủi ro cho chính lực lượng cứu hộ. Thay vì cử người vào gần một khối nhà đang cháy hay một sườn đồi vừa sạt để xem tình hình, drone nhìn trước, giúp chọn đường tiếp cận an toàn hơn. Trong tìm kiếm người mất tích ở rừng núi, drone gắn camera nhiệt có thể quét những khu vực rộng vào ban đêm, khi thân nhiệt người tương phản rõ với nền lạnh hơn.
Tuy vậy, drone không thay được lực lượng mặt đất. Nó không kéo được người lên khỏi nước, không dập được đám cháy lớn, không mang được người bị thương. Giá trị của nó nằm ở việc giúp lực lượng có hạn được dùng đúng chỗ, sớm hơn.
Các việc drone đang làm trong cứu hộ, cứu nạn
Tìm người mất tích. Drone bay theo lưới ô vuông trên khu vực tìm kiếm, camera ảnh thường ban ngày và camera nhiệt ban đêm. Người điều khiển hoặc phần mềm đánh dấu điểm nghi vấn để đội mặt đất tiếp cận kiểm tra.
Đánh giá vùng thiên tai. Sau lũ, bão, sạt lở, ảnh drone ghép lại cho thấy đường bị chia cắt, khu dân cư bị ngập, vị trí sạt lở mới. Thông tin này giúp chính quyền điều phối lực lượng và hàng cứu trợ.
Thả đồ tiếp tế và phao. Drone có tải trọng phù hợp có thể thả phao cứu sinh cho người đang bám trên mái nhà hay giữa dòng, hoặc túi thuốc, nước uống, thiết bị liên lạc nhẹ cho nhóm bị cô lập. Tải trọng thường nhỏ, chỉ là giải pháp tạm thời trong lúc chờ lực lượng đến.
Chiếu sáng và truyền thanh. Một số drone gắn đèn pha hoặc loa để chiếu sáng hiện trường ban đêm hay truyền lời hướng dẫn cho người dân ở nơi không có sóng điện thoại.
Làm trạm chuyển tiếp liên lạc. Ở vùng mất sóng, có những thử nghiệm dùng drone mang thiết bị chuyển tiếp để tạm khôi phục liên lạc cho đội cứu hộ. Đây là ứng dụng chuyên sâu, cần thiết bị và phối hợp riêng.
Drone trong chữa cháy: quan sát là chính, phun dập là phụ
Với cháy nhà cao tầng, nhà xưởng, kho hàng, giá trị lớn nhất của drone là quan sát. Camera nhiệt nhìn xuyên khói, cho thấy điểm nóng nhất, vùng cháy âm ỉ trong mái, nguy cơ cháy lan sang công trình bên cạnh. Chỉ huy chữa cháy dùng hình ảnh này để quyết định đặt lăng phun ở đâu, khi nào rút người ra. Sau khi dập lửa, drone tiếp tục quét để tìm điểm còn âm ỉ có thể bùng lại.
Với cháy rừng, drone giúp theo dõi đường biên lửa, hướng gió kéo khói, vị trí các nhóm người chữa cháy. Ở nhiều nước, bay drone trái phép gần đám cháy rừng đã nhiều lần buộc máy bay chữa cháy phải tạm dừng hoạt động vì nguy cơ va chạm. Cơ quan quản lý rừng ở Mỹ có hẳn một khẩu hiệu tuyên truyền, đại ý drone của người dân cất cánh thì máy bay chữa cháy phải nằm đất, nhắc người dân rằng một chiếc flycam tò mò có thể làm chậm cả chiến dịch.
Drone phun nước hay chất chữa cháy đã được thử nghiệm và giới thiệu ở một số nơi, chủ yếu cho đám cháy ở vị trí cao khó tiếp cận. Nhưng lượng nước một chiếc drone mang theo rất nhỏ so với nhu cầu dập một đám cháy thật, và vòi cấp nước từ mặt đất lại gặp giới hạn về độ cao và độ an toàn. Đơn vị nào giới thiệu "drone dập mọi đám cháy cao tầng" cần được hỏi kỹ số liệu thử nghiệm độc lập.
AI giúp gì và hay sai ở đâu trong tìm kiếm cứu nạn
AI trong tìm kiếm cứu nạn chủ yếu là nhận diện ảnh. Hiểu đúng điểm mạnh và điểm yếu giúp người chỉ huy không đặt niềm tin sai chỗ.
| Việc AI làm | Điểm mạnh | Hay sai khi |
|---|---|---|
| Phát hiện người trên ảnh nhiệt | Quét nhanh vùng rộng, không mỏi, làm được ban đêm | Trời nóng ban ngày làm nền và người cùng nhiệt; đá, mái tôn, gia súc tạo điểm nóng giả; người dưới tán cây dày bị che |
| Phát hiện người trên ảnh thường | Nhận ra hình dáng, màu áo nổi bật trên nền nước, bùn | Người nằm cuộn tròn, bị bùn phủ, mặc màu giống nền; ảnh nhoè do gió |
| Phát hiện vật dụng (thuyền, xe, áo phao) | Gợi ý vị trí có thể có người | Rác trôi, vật nổi tương tự; mô hình chưa từng thấy loại thuyền địa phương |
| Ghép ảnh vùng thiên tai | Cho bức tranh tổng thể nhanh | Nước di chuyển, khói, mây làm ảnh ghép lệch; cần ghi rõ thời điểm chụp |
Trong cứu nạn, bỏ sót một người là sai lầm nghiêm trọng hơn nhiều so với báo nhầm một tảng đá. Vì vậy các đội thường đặt ngưỡng nhạy cao, chấp nhận nhiều báo nhầm, và luôn có người xem lại ảnh song song với AI. Kết quả "AI không thấy gì" không bao giờ được hiểu là "khu vực này không có người".
Sau khi nước rút: ảnh drone cho đánh giá thiệt hại và khắc phục
Khi giai đoạn cứu người đã qua, drone tiếp tục có ích ở bước đánh giá thiệt hại. Ảnh ghép một xã, một khu dân cư sau lũ cho thấy nhà nào sập, nhà nào tốc mái, đoạn đường nào bị cuốn trôi, ruộng nào bị cát vùi. Chính quyền địa phương dùng thông tin này để ưu tiên hỗ trợ, đơn vị cấp điện, cấp nước biết nơi cần sửa trước, tổ chức cứu trợ biết hàng nên đưa tới đâu.
AI giúp so ảnh trước và sau thiên tai nếu có ảnh nền cũ, tự đánh dấu công trình thay đổi, ước lượng diện tích bị ảnh hưởng. Kết quả này nhanh nhưng thô; mức thiệt hại của từng hộ để xét hỗ trợ vẫn phải do cán bộ xuống tận nơi xác minh, vì ảnh trên cao không thấy tường nứt bên trong hay đồ đạc bị ngấm nước.
Ảnh đánh giá thiệt hại chứa nhiều thông tin về nhà cửa, tài sản của người dân đang ở hoàn cảnh khó khăn. Dữ liệu này nên được dùng đúng mục đích hỗ trợ, chia sẻ có kiểm soát giữa các đơn vị liên quan, và không đăng tràn lan lên mạng xã hội để câu lượt xem.
Vì sao người dân không nên tự mang drone tới hiện trường
Ý định giúp đỡ là đáng quý, nhưng trong tình huống khẩn cấp, sự phối hợp quan trọng hơn thiện chí. Đây là những lý do cụ thể.
- Va chạm với trực thăng, máy bay cứu hộ: tàu bay có người lái bay thấp trong cứu nạn, phi công khó thấy một chiếc drone nhỏ; khi có drone lạ, chỉ huy có thể phải dừng các chuyến bay có người.
- Gây nhiễu thông tin: nhiều drone không phối hợp cùng phát hình, cùng dùng tần số, làm khó cho drone của lực lượng chức năng.
- Phép bay: khu vực xảy ra thiên tai, sự cố có thể bị hạn chế bay tạm thời; bay mà không có phép vẫn là vi phạm dù với mục đích tốt.
- Quyền riêng tư và nỗi đau của nạn nhân: video người bị nạn, nhà cửa đổ nát lan truyền trên mạng có thể làm tổn thương gia đình họ.
- An toàn của chính người bay: đứng ở bờ sông đang lũ hay gần đám cháy để điều khiển drone đặt bản thân vào nguy hiểm.
Nếu bạn có drone và kỹ năng bay, cách giúp đúng là liên hệ chính quyền địa phương hoặc tổ chức cứu hộ chính thức để hỏi họ có cần hỗ trợ không, và chỉ bay khi được giao việc cụ thể trong hệ thống chỉ huy của họ.
Một đơn vị muốn trang bị drone cho cứu hộ nên chuẩn bị gì
Đội cứu hộ của doanh nghiệp, khu công nghiệp, khu du lịch hay tổ chức thiện nguyện có đăng ký có thể cân nhắc trang bị drone. Trình tự dưới đây giúp tránh mua thiết bị rồi để trong kho.
- Xác định tình huống thật hay gặp: đuối nước ở bãi biển, lạc đường trong khu du lịch sinh thái, cháy trong khu công nghiệp. Mỗi tình huống cần loại máy và cảm biến khác nhau.
- Làm việc với lực lượng chức năng địa phương để biết vai trò của đội mình trong kế hoạch ứng phó, cách liên lạc, ai chỉ huy khi có sự cố.
- Tìm hiểu yêu cầu về phép bay theo quy định hiện hành, kể cả khả năng bay khẩn cấp và thủ tục báo cáo sau đó.
- Đào tạo người bay cho điều kiện khó: gió mạnh, mưa nhỏ, ban đêm, gần nước, gần khói; tập thường xuyên chứ không chỉ một lần.
- Soạn quy trình nhận diện, đánh dấu và báo vị trí nghi vấn cho đội mặt đất bằng ngôn ngữ thống nhất.
- Tổ chức diễn tập chung với lực lượng chức năng, ghi lại bài học và sửa quy trình.
Khi dùng chatbot để soạn quy trình hay kịch bản diễn tập, nêu rõ bối cảnh và yêu cầu AI đánh dấu các bước cần lực lượng chức năng xác nhận. Ví dụ: "Soạn kịch bản diễn tập tìm người đuối nước ở bãi biển có dùng drone thả phao, chia vai cứu hộ viên, người bay, người ghi chép, đánh dấu các bước phải theo chỉ đạo của lực lượng chức năng." Bản nháp cần người có chuyên môn cứu hộ duyệt.
Câu hỏi thường gặp
Drone có camera nhiệt tìm được người dưới đống đổ nát không?
Rất hạn chế. Camera nhiệt chỉ thấy nhiệt trên bề mặt; người bị vùi sâu dưới bê tông, gạch hầu như không hiện lên. Tìm người dưới đổ nát cần chó nghiệp vụ, thiết bị nghe, thiết bị chuyên dụng và lực lượng được huấn luyện. Drone hữu ích hơn để đánh giá tổng thể hiện trường.
Thấy người đuối nước, có nên dùng drone của mình thả phao không?
Việc đầu tiên là gọi cứu hộ và người xung quanh, ném vật nổi gần nhất nếu an toàn. Nếu bạn có sẵn drone đủ tải và kỹ năng, thả phao có thể giúp, nhưng đừng để việc chuẩn bị drone làm chậm các bước cứu hộ cơ bản hay đặt bản thân vào nguy hiểm.
Bay drone quay cảnh lũ lụt để đưa tin có được không?
Khu vực thiên tai có thể bị hạn chế bay, và drone có thể cản trở trực thăng cứu hộ. Nếu không có phép bay và không phối hợp với chính quyền, không nên bay. Khi đăng hình ảnh, tôn trọng nạn nhân, tránh lộ mặt người đang gặp nạn.
AI có tự phát hiện người trong ảnh drone chính xác không?
AI phát hiện khá tốt trong điều kiện thuận lợi, nhưng dễ sai khi trời nóng, cây cối che, người nằm bất động hay bị bùn phủ. Các đội cứu hộ luôn để người xem lại ảnh, và không bao giờ coi kết quả không tìm thấy của AI là căn cứ dừng tìm kiếm.
Drone có dập được đám cháy nhà cao tầng không?
Drone phun chữa cháy đang được thử nghiệm, nhưng lượng chất chữa cháy mang theo nhỏ và còn nhiều giới hạn về an toàn. Hiện nay vai trò chính của drone trong chữa cháy là quan sát, tìm điểm nóng và hỗ trợ chỉ huy, không thay xe thang và lăng phun.
Tổ chức thiện nguyện có được tự bay drone cứu trợ vùng lũ không?
Vẫn cần tuân thủ quy định về phép bay hiện hành và phối hợp với chính quyền địa phương, nơi có thể đang có lực lượng bay cứu hộ. Hỏi trước ban chỉ huy phòng chống thiên tai địa phương để biết có được bay, bay ở đâu và lúc nào.