Các tính năng AI trên drone như bám theo đối tượng, nhận diện người và phương tiện, camera nhiệt, zoom quang học mạnh sinh ra để quay chính mình, kiểm tra công trình, cứu hộ, nông nghiệp. Ranh giới riêng tư bị vượt qua khi các tính năng đó được hướng vào một người khác mà họ không biết, không đồng ý: khoá bám theo một người lạ, dùng camera nhiệt nhìn hoạt động bên trong nhà, zoom vào cửa sổ. Công nghệ giống nhau, khác nhau ở đối tượng và mục đích.
Hiểu cách các tính năng này hoạt động giúp người dùng biết đâu là giới hạn của máy và đâu là giới hạn mình phải tự đặt ra. Phần kỹ thuật chi tiết về AI tránh vật cản và bay tự hành có ở danh mục drone tự hành; bài này chỉ nhìn chúng dưới góc quyền riêng tư.
Bám theo đối tượng: từ quay chính mình đến theo dõi người khác
Chế độ bám theo đối tượng dùng thị giác máy tính: người dùng khoanh một vùng trên màn hình, thuật toán học đặc điểm hình ảnh của vùng đó và điều khiển drone giữ nó trong khung hình khi nó di chuyển. Các đời máy mới kết hợp thêm cảm biến tránh vật cản để vừa bám theo vừa né cây, cột điện. Tính năng này phổ biến với người đạp xe, chạy trail, chèo thuyền, muốn có cảnh quay chính mình mà không cần người điều khiển riêng.
Về nguyên lý, thuật toán không biết và không quan tâm đối tượng là ai. Nó bám theo người dùng hay bám theo một người lạ trên đường đều như nhau. Đây chính là điểm khiến tính năng này cần được dùng có ý thức: chỉ vài thao tác là drone có thể lặng lẽ đi theo một người khác suốt nhiều phút, ghi lại lộ trình, nơi họ dừng, người họ gặp.
Nguyên tắc rõ ràng nhất: chỉ khoá bám theo chính mình hoặc người đã đồng ý, như bạn đồng hành, thành viên đội đang được quay. Dùng chế độ này với người lạ, với người yêu cũ, với hàng xóm không còn là quay phim mà là theo dõi, có thể vi phạm quy định về đời sống riêng tư và tuỳ mức độ có thể bị coi là quấy rối. Hãng sản xuất không chặn được việc này; giới hạn nằm ở người cầm máy.
Tính năng AI phổ biến: mục đích chính đáng và ranh giới
Bảng dưới đặt các tính năng thường gặp cạnh mục đích chúng được thiết kế và ranh giới về quyền riêng tư. Không phải drone nào cũng có đủ, và tính năng thay đổi theo đời máy, phiên bản phần mềm:
| Tính năng | Mục đích chính đáng | Vượt ranh giới khi |
|---|---|---|
| Bám theo đối tượng | Quay chính mình khi chơi thể thao, quay thành viên đội đã đồng ý | Khoá vào người lạ, bám theo người không biết mình bị quay |
| Nhận diện người, phương tiện | Tìm kiếm cứu nạn, đếm phương tiện cho khảo sát giao thông, an ninh công trình có quy định | Dùng để xác định và lần theo một cá nhân cụ thể |
| Camera nhiệt | Kiểm tra pin mặt trời, rò rỉ nhiệt, tìm người mất tích, phát hiện điểm cháy | Hướng vào nhà ở để nhìn hoạt động bên trong qua tường mỏng, mái tôn |
| Zoom quang học, zoom số mạnh | Kiểm tra chi tiết cột điện, mái nhà, công trình từ khoảng cách an toàn | Zoom vào cửa sổ, sân, người cụ thể từ xa để họ không biết |
| Bay theo lộ trình tự động lặp lại | Theo dõi tiến độ công trình, khảo sát nông nghiệp định kỳ | Lặp lại lộ trình qua nhà một người để ghi thói quen sinh hoạt |
Điểm chung: cùng một tính năng, giá trị hay rủi ro phụ thuộc vào việc nó được hướng vào đâu. Camera nhiệt kiểm tra tấm pin mặt trời trên mái nhà xưởng là công việc; cũng camera đó hướng vào mái tôn nhà dân lúc nửa đêm thì là chuyện khác hẳn.
Với đơn vị dùng drone có các tính năng này cho công việc, nên ghi mục đích sử dụng vào quy trình nội bộ, giới hạn ai được dùng tính năng nhận diện, camera nhiệt, và lưu nhật ký sử dụng để có thể giải trình.
Camera nhiệt: thấy được gì và không thấy được gì
Camera nhiệt ghi bức xạ hồng ngoại phát ra từ bề mặt vật thể, hiển thị thành ảnh theo nhiệt độ. Trên drone, nó được dùng nhiều trong kiểm tra hệ thống điện mặt trời, phát hiện điểm nóng trên đường dây, tìm người mất tích trong rừng ban đêm, theo dõi đàn gia súc, phát hiện điểm cháy âm ỉ sau đám cháy.
Một hiểu lầm phổ biến là camera nhiệt "nhìn xuyên tường". Thực tế, nó chủ yếu ghi nhiệt độ bề mặt; tường gạch dày, kính cửa sổ thông thường cản phần lớn bức xạ hồng ngoại nhiệt. Nhưng với mái tôn mỏng, vách tạm, lều bạt, nó có thể cho thấy vùng ấm của cơ thể người hay thiết bị đang hoạt động bên dưới, đủ để biết có người, có bao nhiêu người, họ đang ở vị trí nào.
Chính vì vậy, dùng camera nhiệt hướng vào nhà ở là vùng rất nhạy cảm. Ở nhiều nước, toà án đã phải xem xét việc cơ quan điều tra dùng camera nhiệt quan sát nhà dân có cần lệnh hay không; một vụ nổi tiếng ở Hoa Kỳ năm 2001, Kyllo kiện Hoa Kỳ, kết luận việc dùng thiết bị ảnh nhiệt quan sát bên trong nhà ở là một hình thức khám xét. Với người dùng cá nhân, nguyên tắc đơn giản hơn: camera nhiệt dùng cho công trình, cứu hộ, nông nghiệp, không dùng để xem người khác đang làm gì trong nhà.
Nhận diện khuôn mặt từ trên cao: khả năng thật và những lời đồn
Có nhiều video quảng cáo hoặc phim ảnh cho thấy drone bay trên đám đông rồi nhận diện từng khuôn mặt. Thực tế phức tạp hơn. Nhận diện khuôn mặt cần ảnh khuôn mặt đủ lớn, đủ rõ, góc nhìn không quá dốc; từ trên cao, phần lớn thời gian camera chỉ thấy đỉnh đầu, mũ nón. Muốn có ảnh đủ để nhận diện, drone phải hạ thấp hoặc dùng zoom mạnh ở góc nghiêng, và khi đó người bên dưới thường nghe thấy hoặc nhìn thấy nó.
Tuy vậy, khả năng kỹ thuật đang tăng nhanh: cảm biến độ phân giải cao hơn, zoom mạnh hơn, mô hình nhận diện được huấn luyện cho góc nhìn nghiêng. Các drone tiêu dùng phổ biến hiện thường không tích hợp sẵn nhận diện danh tính khuôn mặt; thứ chúng có là phát hiện người như một loại đối tượng để bám theo hoặc tránh. Nhưng tư liệu quay từ drone có thể được đưa vào phần mềm nhận diện khác sau đó.
Ở góc pháp lý, dữ liệu sinh trắc học như đặc điểm khuôn mặt dùng để nhận dạng cá nhân thuộc nhóm dữ liệu cá nhân nhạy cảm theo các văn bản về bảo vệ dữ liệu cá nhân của Việt Nam, đòi hỏi điều kiện xử lý chặt. Người dùng cá nhân đưa tư liệu drone vào công cụ nhận diện khuôn mặt để tìm danh tính người lạ là vượt quá xa phạm vi quay phim thông thường.
Nguyên tắc dùng tính năng AI trên drone có trách nhiệm
Vài nguyên tắc gọn mà người dùng cá nhân lẫn đơn vị có thể áp dụng ngay:
- Đối tượng là chính mình hoặc người đã đồng ý khi dùng bám theo, zoom cận, quay chân dung từ trên cao.
- Mục đích ghi được thành một câu: kiểm tra mái nhà xưởng, quay chuyến đạp xe của nhóm, tìm đàn bò lạc. Nếu không viết được một câu chính đáng, đừng bật tính năng.
- Không hướng camera nhiệt, zoom mạnh vào nhà ở của người khác.
- Không lặp lại lộ trình qua một địa điểm riêng theo kiểu theo dõi thói quen.
- Không đưa tư liệu drone vào công cụ nhận diện danh tính để tìm người lạ.
- Với đơn vị: giới hạn quyền dùng tính năng nhạy cảm, lưu nhật ký sử dụng, che mờ mặc định trong sản phẩm giao, xoá dữ liệu không cần thiết.
- Khi phân vân: tưởng tượng người bị quay biết chính xác bạn đang làm gì với tính năng đó. Nếu họ sẽ phản đối, đó là câu trả lời.
Những nguyên tắc này không thay thế quy định pháp luật mà là thói quen giúp bạn đứng xa khỏi ranh giới. Với các dự án dùng nhận diện người hay camera nhiệt ở quy mô lớn, như an ninh khu công nghiệp, nên tham vấn pháp lý về nghĩa vụ bảo vệ dữ liệu cá nhân trước khi triển khai.
Khi AI nhìn nhầm: rủi ro gán sai cho người vô can
Một khía cạnh ít được nói đến là sai số. Mô hình nhận diện người hay phương tiện có thể nhầm: coi bù nhìn rơm là người, coi hai người mặc áo giống nhau là một, bám nhầm sang người đi ngang qua khi đối tượng bị che khuất. Trong quay phim giải trí, sai số này chỉ làm hỏng một cảnh quay. Trong các ứng dụng nghiêm túc hơn như giám sát an ninh, sai số có thể dẫn tới việc một người vô can bị chú ý, bị nghi ngờ, bị hình ảnh của mình gắn với một sự việc họ không liên quan.
Với camera nhiệt, một vùng ấm có thể là người, có thể là con chó nằm ngủ, có thể là bình nước nóng vừa tắt. Đọc ảnh nhiệt cần người có kinh nghiệm, và kết luận từ ảnh nhiệt một mình thường thiếu căn cứ.
Bài học cho người dùng và đơn vị: kết quả AI trên drone là gợi ý để người kiểm tra, không phải kết luận. Mọi quyết định ảnh hưởng tới một người cụ thể, như báo cáo nghi vấn, đăng hình ảnh kèm chú thích, phải qua bước người xem xét. Đây cũng là nguyên tắc chung khi dùng AI trong mọi lĩnh vực có tác động tới quyền lợi của con người.
Người bị quay có nhận ra mình đang bị bám theo không
Từ phía mặt đất, rất khó biết một drone ở độ cao vài chục mét đang quay cảnh chung hay đang khoá vào mình. Dấu hiệu gợi ý là drone di chuyển theo đúng hướng và tốc độ của bạn, dừng khi bạn dừng, đổi hướng khi bạn rẽ, và giữ khoảng cách gần như không đổi. Nếu thấy drone lặp lại hành vi này sau vài lần bạn đổi hướng, khả năng nó đang bám theo là cao.
Khi đó, cách xử lý tương tự như khi thấy drone lượn trên nhà: tìm người điều khiển nếu có thể, hỏi trực tiếp; đi vào nơi có mái che hoặc nơi đông người; ghi nhận thời gian, địa điểm, hình dáng drone; báo cơ quan chức năng nếu sự việc lặp lại hoặc khiến bạn lo ngại về an toàn. Không tìm cách làm drone rơi.
Ở nhiều tình huống, lời giải thích lại rất bình thường: một nhóm đạp xe đang quay chính họ và bạn tình cờ đi cùng hướng, hoặc người điều khiển đang thử tính năng mà không để ý bạn lọt vào khung. Một câu hỏi trực tiếp thường làm rõ ngay. Nếu người điều khiển nhận ra và xin lỗi, đề nghị họ xoá đoạn có bạn là đủ; chỉ khi họ né tránh hoặc sự việc lặp lại nhiều ngày mới cần đến cơ quan chức năng.
Câu hỏi thường gặp
Drone phổ thông có nhận diện được danh tính người không?
Các drone tiêu dùng phổ biến hiện thường chỉ phát hiện người như một loại đối tượng để bám theo hoặc tránh, không xác định danh tính. Tuy vậy, tư liệu quay từ drone có thể được đưa vào phần mềm nhận diện khác. Tính năng thay đổi theo đời máy, nên cần kiểm tài liệu của hãng.
Camera nhiệt trên drone có nhìn xuyên tường được không?
Không theo nghĩa nhìn thấy hình ảnh bên trong. Camera nhiệt chủ yếu ghi nhiệt độ bề mặt; tường gạch dày và kính thông thường cản phần lớn bức xạ nhiệt. Với mái tôn mỏng, vách tạm, lều bạt, nó có thể cho thấy vùng ấm của người bên dưới, nên vẫn là vùng nhạy cảm về quyền riêng tư.
Dùng chế độ bám theo để quay bạn bè có cần hỏi trước không?
Nên hỏi. Bạn bè thường đồng ý, nhưng việc bị drone bám theo suốt một chặng đường khác với chụp một tấm ảnh nhóm. Với người lạ cùng đường, không nên khoá bám theo họ dù chỉ để thử tính năng.
Doanh nghiệp dùng drone có camera nhiệt để kiểm tra nhà xưởng cần chú ý gì về quyền riêng tư?
Giới hạn khu vực bay và hướng camera trong phạm vi nhà xưởng, tránh quét sang khu dân cư lân cận; ghi rõ mục đích trong quy trình nội bộ; giới hạn người được truy cập tư liệu; xoá dữ liệu không cần thiết sau khi lập báo cáo; thông báo cho người lao động khi bay trong giờ làm việc.
Có thể dùng AI nhận diện khuôn mặt để tìm ra người đã bay drone qua nhà mình không?
Không nên. Truy tìm danh tính người khác bằng công cụ nhận diện là xử lý dữ liệu sinh trắc học nhạy cảm, và rất dễ nhận nhầm người vô can. Hãy ghi nhận bằng chứng và báo cơ quan chức năng để xác minh theo thẩm quyền.