Bay drone để quay quảng cáo, phim hay video doanh nghiệp cần giấy phép bay như mọi chuyến bay khác, cộng thêm các lớp đồng ý mà mục đích thương mại kéo theo: đồng ý của chủ địa điểm, quyền hình ảnh của người xuất hiện, và kiểm soát nội dung trước khi phát hành để không lộ khu vực nhạy cảm. Mục đích thương mại cần được khai đúng trong hồ sơ, không ghi "quay kỷ niệm cá nhân" cho dễ.
Người làm phim quen nghĩ về góc máy và ánh sáng; bài này chỉ bàn phần vùng trời và giấy tờ, phần nghề quay dựng nằm ở các trang chuyên về flycam. Mục tiêu là giúp nhà sản xuất, đạo diễn, người bay tự do và khách hàng biết mỗi bên phải lo gì để buổi quay không dừng giữa chừng.
Thương mại khác bay cá nhân ở những điểm nào
Về vùng trời, chiếc drone quay quảng cáo và chiếc drone quay kỷ niệm du lịch dùng cùng một bầu trời. Khác biệt nằm ở mục đích, quy mô và hệ quả. Hồ sơ phải khai mục đích thật; mục đích thương mại thường đi kèm thời gian bay dài hơn, nhiều cảnh hơn, có khi nhiều máy và nhiều người ở hiện trường, nên phương án an toàn cũng phải chi tiết hơn.
Thứ hai là trách nhiệm hợp đồng. Khi quay cho khách, người bay không chỉ chịu trách nhiệm với cơ quan quản lý mà còn với khách hàng: phép không về kịp thì cảnh quay không có, máy rơi làm hỏng tài sản của khách thì ai chịu. Những rủi ro ấy cần được phân định trên giấy trước buổi quay.
Một hệ quả ít ai nghĩ tới: người bay tự do thường quen làm hồ sơ cho chuyến bay của chính mình, nhưng khi nhận việc thương mại, họ phải khai thông tin của khách hàng, của địa điểm, của cả đoàn làm phim. Những thông tin ấy không nằm trong tay người bay, nên phải được yêu cầu từ sớm và có người bên khách hàng chịu trách nhiệm cung cấp. Chậm một văn bản của khách là chậm cả hồ sơ.
Thứ ba là phạm vi phát hành. Video cá nhân có thể chỉ chia sẻ cho bạn bè; video quảng cáo được phát rộng trên truyền hình, mạng xã hội, màn hình ngoài trời. Một khung hình vô tình lộ công trình nhạy cảm hay khuôn mặt người không đồng ý sẽ được hàng trăm nghìn người nhìn thấy, và việc gỡ xuống tốn kém hơn nhiều so với việc cắt đi trước khi phát.
Ai đứng tên hồ sơ: ba mô hình thường gặp
Công ty sản xuất đứng tên, người bay là nhân viên hoặc cộng tác viên. Đây là mô hình rõ ràng nhất: công ty chịu trách nhiệm chung, người bay được phân công bằng văn bản. Hồ sơ nên kèm thông tin người bay và mối quan hệ với công ty.
Người bay tự do hoặc đơn vị bay chuyên biệt đứng tên. Phù hợp khi đơn vị bay nhận trọn phần cảnh không. Công ty sản xuất cần xem bản phép trước ngày quay và đối chiếu khu vực, thời gian với kịch bản.
Khách hàng (chủ thương hiệu, chủ dự án) đứng tên. Có khi phù hợp nếu quay trong khuôn viên của chính khách hàng, như nhà máy hay khu nghỉ dưỡng. Khi đó cần có đầu mối kỹ thuật của đơn vị bay được ghi trong hồ sơ để trả lời cơ quan.
Mô hình nào cũng cần một điều chung. Người đứng tên phải biết rõ kế hoạch bay và có thẩm quyền quyết định tại hiện trường. Hồ sơ đứng tên một bên nhưng mọi câu hỏi của cơ quan lại phải chuyển qua hai ba người mới có câu trả lời là hồ sơ dễ bị chậm. Chọn mô hình nào thì ghi luôn vào hợp đồng sản xuất, kèm tên người liên hệ của từng bên.
Địa điểm quay: di tích, khu du lịch, toà nhà và khu dân cư
Di tích, danh thắng thường có ban quản lý với quy định riêng về quay phim, chụp ảnh phục vụ mục đích thương mại, có khi phải đăng ký và nộp khoản phí theo quy định của nơi đó. Bay drone trong khuôn viên di tích còn liên quan tới bảo vệ di tích (máy rơi trúng mái ngói cổ là thiệt hại khó phục hồi) và trật tự cho khách tham quan. Văn bản đồng ý của ban quản lý là thứ nên có trong tay trước khi nộp hồ sơ xin phép bay.
Khu du lịch, khu nghỉ dưỡng, sân golf, toà nhà văn phòng thuộc sở hữu tư nhân hoặc doanh nghiệp. Người quản lý có quyền đồng ý hoặc từ chối việc cất hạ cánh và hoạt động bay trong khuôn viên, và có thể yêu cầu khung giờ không ảnh hưởng khách. Thoả thuận nên ghi rõ khu vực, giờ, số người của đoàn, trách nhiệm khi có hư hỏng.
Khu dân cư là chỗ khó nhất: không có một chủ duy nhất để xin đồng ý. Cách làm có trách nhiệm là tránh bay thấp qua sân nhà, cửa sổ; thông báo chính quyền xã, phường nếu buổi quay kéo dài; có người ở mặt đất sẵn sàng giải thích khi người dân hỏi. Phép bay cho phép sử dụng vùng trời, nhưng không xoá đi quyền riêng tư của người sống bên dưới.
Người xuất hiện trong khung hình và quyền hình ảnh
Pháp luật dân sự Việt Nam bảo vệ quyền của cá nhân đối với hình ảnh của mình; dùng hình ảnh của người khác cho mục đích thương mại về nguyên tắc cần sự đồng ý của người đó, trừ những ngoại lệ luật định. Ngoài ra, hình ảnh có thể nhận diện một người là dữ liệu cá nhân, chịu sự điều chỉnh của quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân. Chi tiết từng ngoại lệ cần tra văn bản hiện hành; ở đây chỉ nêu nguyên lý để lập kế hoạch.
Với quảng cáo, diễn viên và người mẫu ký hợp đồng có điều khoản sử dụng hình ảnh. Khó hơn là người qua đường: một cảnh bay thấp trên bãi biển có thể bắt được hàng chục khuôn mặt rõ nét. Cách xử lý thường gặp là bay ở độ cao và góc khiến người không nhận diện được, chọn giờ vắng, phong toả khu vực nhỏ có sự đồng ý của chủ khu vực, hoặc làm mờ khuôn mặt và biển số xe trong hậu kỳ. Phần mềm làm mờ tự động bằng AI giúp nhanh hơn, nhưng vẫn cần người kiểm lại từng cảnh vì AI có thể bỏ sót khuôn mặt nhỏ hoặc bị che một phần.
Chuyện quyền riêng tư khi quay từ trên cao được bàn kỹ ở danh mục riêng của trang. Nếu buổi quay có tình huống phức tạp như quay trong khu dân cư đông đúc hay có trẻ em xuất hiện, nên hỏi ý kiến luật sư; có thể đặt câu hỏi với luật sư trên AI Cố Vấn (aicovan.com) trước khi chốt kế hoạch.
Chiến dịch quay ở nhiều tỉnh: một hồ sơ hay nhiều hồ sơ
Một chiến dịch quảng cáo du lịch có thể đi qua năm sáu tỉnh trong hai tuần, mỗi nơi vài cảnh bay. Sau khi cả nước còn 34 tỉnh, thành phố, ranh giới hành chính đã thay đổi, nhiều địa danh quen thuộc nay thuộc tỉnh mới. Việc đầu tiên là ghi đúng địa danh theo đơn vị hành chính hiện hành, kèm tên cũ trong ngoặc nếu cần cho dễ hiểu.
Việc thứ hai là hỏi cơ quan tiếp nhận nên gộp hay tách. Nếu thẩm quyền cấp phép nằm ở cấp trung ương, một hồ sơ nhiều địa điểm có thể được xem xét một lần; nếu một phần thẩm quyền được phân cấp về địa phương, mỗi địa bàn có thể cần hồ sơ riêng. Đoán sai cách nào cũng mất thời gian: gộp khi phải tách thì bị trả, tách khi có thể gộp thì tốn công gấp nhiều lần.
Việc thứ ba là lịch trình. Với nhiều địa điểm, một ngày trễ ở tỉnh đầu kéo theo cả chuỗi phía sau. Khai khung thời gian cho mỗi địa điểm đủ rộng để chịu được một hai ngày dời vì thời tiết, và giữ một bảng theo dõi trạng thái phép của từng nơi để đoàn không đến một địa điểm khi phép ở đó chưa về.
Trước khi phát hành: rà nội dung ở góc vùng trời và an ninh
Cảnh bay đẹp nhất đôi khi là cảnh không được dùng. Trước khi xuất bản, hãy rà theo các câu hỏi sau:
- Khung hình có lộ khu quân sự, công trình quốc phòng, trụ sở cơ quan quan trọng hay khu vực mà quy định hạn chế ghi hình không; nếu có, cắt bỏ.
- Cảnh có được quay đúng khu vực, độ cao, thời gian ghi trên giấy phép không; một cảnh vượt phạm vi đăng công khai là bằng chứng chống lại chính bạn.
- Có khuôn mặt, biển số xe, cửa sổ nhà dân nhìn rõ bên trong không; làm mờ hoặc chọn cảnh khác.
- Siêu dữ liệu của tệp video (toạ độ, độ cao, mã thiết bị) có cần xoá trước khi gửi cho bên thứ ba không.
- Nhạc, logo, công trình có bản quyền kiến trúc đặc biệt xuất hiện trong khung hình đã được xử lý quyền chưa.
Nên giao cho một người không tham gia buổi quay làm bước rà này. Người quay thường quá quen cảnh của mình nên dễ bỏ qua chi tiết ở rìa khung hình.
Phân vai trong hợp đồng sản xuất có cảnh bay
Bảng gợi ý dưới đây là ví dụ cách phân việc; tuỳ dự án mà điều chỉnh, nhưng mỗi dòng nên có tên một bên cụ thể.
| Việc | Bên thường đảm nhận | Ghi chú khi soạn hợp đồng |
|---|---|---|
| Hồ sơ xin phép bay | Đơn vị bay hoặc công ty sản xuất | Ghi mốc nộp, ai cung cấp thông tin gì cho ai |
| Văn bản đồng ý của chủ địa điểm | Khách hàng hoặc công ty sản xuất | Khách hàng có quan hệ với địa điểm thường xin nhanh hơn |
| Hợp đồng hình ảnh diễn viên, người mẫu | Công ty sản xuất | Điều khoản phải bao gồm cảnh quay từ trên cao |
| Bảo hiểm thiết bị và trách nhiệm bên thứ ba | Đơn vị bay | Nêu phạm vi, ai là người thụ hưởng |
| Quyết định huỷ cảnh bay vì thời tiết, an toàn | Người điều khiển chính | Không bên nào được ép bay khi người điều khiển từ chối |
| Rà nội dung trước phát hành | Công ty sản xuất cùng khách hàng | Thống nhất tiêu chí cắt cảnh nhạy cảm |
Điều khoản "người điều khiển có quyền từ chối bay khi không bảo đảm an toàn" nghe hiển nhiên nhưng hay bị bỏ qua. Ghi nó vào hợp đồng giúp người bay không bị đặt vào thế phải chọn giữa an toàn và giữ khách.
Câu hỏi thường gặp
Quay video giới thiệu cho chính công ty mình có tính là thương mại không?
Video dùng để quảng bá sản phẩm, dịch vụ hay thương hiệu là mục đích thương mại, dù do chính công ty tự quay. Hồ sơ xin phép nên khai đúng mục đích này. Khai sai để dễ được duyệt có thể gây rắc rối khi video được phát hành công khai.
Đoàn làm phim nước ngoài quay ở Việt Nam có cần thủ tục riêng không?
Ngoài phép bay, hoạt động quay phim của tổ chức nước ngoài thường cần sự cho phép của cơ quan quản lý điện ảnh hoặc báo chí theo loại sản phẩm, và thường thông qua đối tác Việt Nam. Thiết bị mang vào còn liên quan thủ tục hải quan. Nên làm việc với đối tác trong nước am hiểu thủ tục từ sớm.
Dùng cảnh bay đã quay từ trước cho quảng cáo mới có được không?
Nếu cảnh được quay hợp pháp và bạn có quyền sử dụng, việc dùng lại thường không cần xin phép bay lần nữa, vì không có chuyến bay mới. Tuy vậy vẫn cần rà quyền hình ảnh của người xuất hiện và nội dung nhạy cảm theo mục đích sử dụng mới.
Khách hàng yêu cầu bay qua khu vực không có trong giấy phép thì làm sao?
Giải thích rằng phép chỉ cho phép bay trong phạm vi đã ghi và đề xuất phương án khác như góc quay từ khu vực được phép hoặc xin bổ sung phép cho lần quay sau. Điều khoản quyền từ chối của người điều khiển trong hợp đồng giúp cuộc trao đổi này dễ hơn.
Có cần xin phép riêng để quay toà nhà nổi tiếng từ trên cao không?
Phép bay vẫn là điều kiện cho chuyến bay. Ngoài ra, nếu cất hạ cánh trong khuôn viên hoặc bay rất gần toà nhà, cần sự đồng ý của chủ quản lý. Một số công trình có quyền liên quan đến thiết kế khi dùng cho quảng cáo; hỏi luật sư nếu công trình là hình ảnh trung tâm của sản phẩm.
Ai chịu trách nhiệm nếu drone rơi làm hỏng tài sản tại địa điểm quay?
Về nguyên tắc, bên gây thiệt hại phải bồi thường; trong quan hệ hợp đồng, trách nhiệm cụ thể tuỳ thoả thuận giữa công ty sản xuất, đơn vị bay và chủ địa điểm. Bảo hiểm trách nhiệm với bên thứ ba giúp xử lý nhanh hơn. Ghi rõ điều này trong hợp đồng trước buổi quay.