Khu vực quanh sân bay là nơi người bay drone giải trí nên coi là vùng không bay, vì máy bay chở khách ở độ cao rất thấp suốt nhiều kilômét trước và sau đường băng, và một va chạm dù nhỏ cũng đe doạ cả trăm người trên máy bay. Không chỉ sân bay dân dụng: sân bay quân sự, sân bay chuyên dùng và bãi đáp trực thăng trên nóc bệnh viện hay toà nhà cũng thuộc nhóm này. Mọi nhu cầu bay gần sân bay phải thông qua cơ quan quản lý bay có thẩm quyền.
Người dân sống ở các khu đô thị nằm dưới đường tiếp cận của sân bay lớn quen nhìn máy bay sát mái nhà, nhưng ít ai hình dung được phần trời ấy liên quan thế nào tới chiếc flycam trong balo. Bài này giải thích bằng hình học đơn giản vì sao vùng nhạy cảm kéo dài xa hơn hàng rào sân bay, chuyện gì xảy ra khi drone xuất hiện gần đường băng, và nên làm gì nếu bạn sống hoặc làm việc gần sân bay.
Máy bay bay thấp hơn bạn nghĩ: một phép tính đơn giản
Khi hạ cánh, máy bay chở khách thường bám theo một đường trượt có góc khoảng 3 độ so với mặt đất. Con số này là thông lệ phổ biến của hàng không dân dụng. Từ đó có một phép tính dễ hình dung: cứ mỗi kilômét tính từ điểm chạm bánh, máy bay cao thêm khoảng 50 mét. Ở cách đầu đường băng 5 km, máy bay chỉ cao chừng 250 đến 300 mét; ở cách 2 km, chỉ hơn 100 mét.
Trong khi đó, flycam phổ thông bay được lên vài trăm mét so với điểm cất cánh, và nhiều người bay quen tay ở độ cao 100 đến 150 mét để lấy toàn cảnh. Hai con số này chồng lên nhau. Thêm vào đó, độ cao hiển thị trên ứng dụng là độ cao so với điểm cất cánh; nếu bạn đứng trên một gò đất hay sân thượng, độ cao thật so với mặt đất phía dưới đường bay còn lớn hơn con số trên màn hình. Nói cách khác, một chiếc drone bay ở độ cao quay cảnh bình thường, đặt ở một cánh đồng cách sân bay vài kilômét theo hướng đường băng, có thể nằm thẳng trên đường bay của máy bay chở khách.
Khi cất cánh, máy bay leo nhanh hơn nhưng vẫn phải đi qua dải độ cao thấp trong vài kilômét đầu, kèm theo các vòng lượn chờ và các đường bay tiếp cận có hình dạng phức tạp. Đó là lý do vùng nhạy cảm quanh sân bay không phải hình tròn đều mà thường kéo dài theo trục đường băng, và vì sao người đứng ở chỗ không nhìn thấy sân bay vẫn có thể đang ở trong vùng ấy.
Một chiếc drone nhỏ có thể gây hại cho máy bay lớn đến đâu
Nhiều người nghĩ một chiếc flycam vài trăm gam chẳng là gì so với máy bay nặng hàng chục tấn. Nhưng vấn đề nằm ở vận tốc và vị trí va chạm. Ở giai đoạn tiếp cận, máy bay vẫn chạy hơn hai trăm kilômét mỗi giờ. Drone khác chim ở chỗ có pin lithium, động cơ kim loại và khung cứng; các thử nghiệm va chạm do cơ quan hàng không một số nước tài trợ cho thấy drone có thể gây hư hại nặng hơn một con chim cùng khối lượng khi va vào kính, cánh hay đuôi.
Nguy hiểm nhất là drone bị hút vào động cơ hoặc va vào kính buồng lái ngay lúc phi công đang tập trung cho giai đoạn hạ cánh. Với trực thăng, cánh quạt chính và cánh quạt đuôi còn nhạy cảm hơn.
Ngay cả khi không có va chạm, một chiếc drone bị phát hiện gần đường băng cũng đủ gây gián đoạn. Trường hợp được nhắc nhiều nhất là sân bay Gatwick ở Anh vào tháng 12 năm 2018: các báo cáo nhìn thấy drone khiến đường băng phải đóng nhiều lần trong khoảng ba ngày, hàng trăm chuyến bay bị huỷ hoặc chuyển hướng và rất nhiều hành khách bị ảnh hưởng. Bài học từ đó là drone không cần chạm vào máy bay mới gây thiệt hại; chỉ cần xuất hiện sai chỗ.
Không chỉ sân bay dân dụng: những nơi có tàu bay cất hạ cánh
Sân bay quân sự. Ngoài các sân bay dân dụng, ở nhiều tỉnh thành có sân bay quân sự hoặc sân bay dùng chung dân dụng và quân sự. Đây vừa là vùng an toàn hàng không vừa là khu vực quốc phòng, nên mức nhạy cảm cao gấp đôi. Không có tấm bảng lớn nào báo cho bạn biết, nên cần tra trước.
Sân bay chuyên dùng và sân bay nhỏ. Một số sân bay phục vụ bay huấn luyện, bay nông nghiệp, bay dịch vụ hoặc hoạt động dầu khí, có lưu lượng ít nhưng tàu bay bay thấp và không theo lịch cố định như chuyến bay chở khách. Vì ít người biết, đây là nơi dễ có người bay drone vô tình.
Bãi đáp trực thăng. Trực thăng cấp cứu, trực thăng tuần tra, trực thăng du lịch cất hạ cánh ở bệnh viện, nóc toà nhà cao tầng, khu nghỉ dưỡng hay bãi đáp tạm. Trực thăng bay chậm và thấp, thường không theo đường cố định, và có thể xuất hiện bất ngờ trong vài chục giây.
Khu vực bay huấn luyện và đường bay thấp. Có những dải trời dành cho bay huấn luyện, bay kiểm tra đường dây điện, bay chữa cháy hay tìm kiếm cứu nạn. Những hoạt động này đi qua khu vực xa sân bay. Nghe tiếng trực thăng hay máy bay nhỏ đang đến gần là lúc phải hạ drone ngay, không cần chờ nhìn thấy.
Tĩnh không và hành lang bay: vì sao vùng nhạy cảm rộng hơn hàng rào
Trong ngành hàng không có khái niệm tĩnh không sân bay: vùng trời quanh sân bay phải giữ trống, không cho công trình cao hay vật thể nào xuyên lên quá những bề mặt giới hạn đã định. Đó là lý do toà nhà xây gần sân bay bị khống chế chiều cao, cột ăng ten phải gắn đèn. Một chiếc drone bay lơ lửng chính là một vật thể xuyên vào khoảng không mà người ta tốn công giữ trống.
Hành lang bay là các tuyến đường trên không nối sân bay với nhau hoặc nối sân bay với vùng trời đường dài. Ở gần sân bay, hành lang hạ xuống thấp và giao với vùng trời tầm thấp mà drone hay dùng. Ranh giới vùng cấm và vùng hạn chế quanh sân bay vì thế được vẽ theo hình dạng của các bề mặt và hành lang này, có phần kéo dài nhiều kilômét theo hướng đường băng.
Người đứng dưới đất không nhìn thấy những bề mặt đó. Bạn có thể đứng ở một cánh đồng không thấy sân bay đâu, nhưng đầu đường băng nằm sau dãy nhà phía chân trời. Vì vậy, nếu điểm định bay nằm trong khoảng mười kilômét từ một sân bay, nên mặc định đó là khu vực phải hỏi cơ quan có thẩm quyền trước, thay vì tự ước lượng.
Sống và làm việc gần sân bay: chuyện của người dân đô thị
Ở các đô thị có sân bay nằm gần khu dân cư, như khu vực quanh sân bay Tân Sơn Nhất ở TP.HCM hay sân bay quốc tế Đà Nẵng, rất nhiều phường nằm dưới đường cất hạ cánh. Với người sống ở đây, câu hỏi "bay trong sân thượng nhà mình được không" có câu trả lời thực tế gần như luôn là không nên, vì sân thượng của bạn có thể nằm đúng dưới đường máy bay xuống thấp.
Những khu đô thị mới mọc lên quanh các sân bay đang xây dựng hoặc mở rộng cũng cần để ý. Khi sân bay đi vào hoạt động, vùng trời quanh đó sẽ được quản lý theo cách khác hẳn lúc còn là công trường; dữ liệu bản đồ trong ứng dụng có thể chưa cập nhật kịp.
Nếu công việc buộc phải dùng drone gần sân bay, chẳng hạn khảo sát một công trình, kiểm tra mái nhà xưởng hay quay tiến độ dự án, đó là nhiệm vụ phải chuẩn bị bài bản: xác định mục đích, khu vực, độ cao, thời gian, rồi làm thủ tục với cơ quan có thẩm quyền và phối hợp với đơn vị quản lý bay theo yêu cầu. Phần này được trình bày ở danh mục Thủ tục xin phép bay drone; ở đây chỉ nhấn mạnh rằng không có con đường tắt.
Khi đang bay mà thấy máy bay hoặc trực thăng đến gần
Dù bạn đã kiểm tra kỹ, vẫn có lúc trực thăng hay máy bay nhỏ xuất hiện ngoài dự kiến, nhất là ở vùng ven biển, vùng núi hay gần bệnh viện. Thứ tự xử lý an toàn:
- Nhường quyền ưu tiên tuyệt đối cho tàu bay có người lái; drone luôn là bên phải tránh.
- Hạ độ cao ngay, vì tàu bay có người lái hầu như không xuống quá sát mặt đất ngoài khu vực cất hạ cánh.
- Giữ drone ở chỗ bạn còn nhìn thấy rõ, tránh bay ngang qua hướng tàu bay đang đi tới.
- Hạ cánh nếu tàu bay vẫn lượn quanh khu vực, vì đó có thể là hoạt động tìm kiếm cứu nạn hoặc tuần tra.
- Ghi lại thời điểm và vị trí vào nhật ký bay; nếu nghi ngờ suýt va chạm, cân nhắc báo cho cơ quan chức năng.
Đừng cố bay cao để "tránh lên trên". Hướng an toàn trong gần như mọi tình huống là xuống thấp và về gần mình.
Geofence quanh sân bay và cách hỏi AI cho đúng
Nhiều dòng flycam phổ biến có sẵn dữ liệu sân bay trong ứng dụng: khi bạn mở máy gần sân bay, ứng dụng hiện cảnh báo, giới hạn độ cao hoặc không cho cất cánh. Đây là lớp bảo vệ hữu ích, nhưng dữ liệu chủ yếu bao phủ sân bay lớn, có thể thiếu sân bay quân sự, sân bay nhỏ và bãi đáp trực thăng. Máy giá rẻ, máy tự lắp hoặc máy đồ chơi thường không có lớp này. Và cảnh báo của hãng không phải văn bản cấp phép.
Với trợ lý AI, cách hỏi hữu ích là nhờ nó giải thích và tính toán thay vì nhờ nó cho phép. Ví dụ: "Giải thích vì sao vùng nhạy cảm quanh sân bay kéo dài theo hướng đường băng, và với góc hạ cánh khoảng 3 độ thì máy bay ở cách đầu đường băng 3 km cao khoảng bao nhiêu mét. Đừng đưa ra bán kính cấm bay cụ thể cho Việt Nam." Câu trả lời giúp bạn hiểu rủi ro; còn quyết định bay gần sân bay luôn phải dựa trên trả lời của cơ quan có thẩm quyền.
Ngược lại, đừng bao giờ hỏi AI cách tắt cảnh báo hay vượt giới hạn quanh sân bay. Những giới hạn đó tồn tại để bảo vệ người trên máy bay, và việc vượt qua chúng có thể bị xử lý nghiêm theo quy định.
Câu hỏi thường gặp
Cách sân bay bao xa thì bay drone được?
Không có một con số đúng cho mọi nơi. Vùng nhạy cảm phụ thuộc hướng đường băng, loại sân bay và cách cơ quan quản lý vẽ vùng trời. Một số nước dùng mốc vài kilômét để yêu cầu thông báo hoặc xin phép. Ở Việt Nam, cách an toàn là coi khoảng mười kilômét quanh sân bay là nơi phải hỏi cơ quan có thẩm quyền trước.
Ứng dụng cho cất cánh gần sân bay nghĩa là hợp pháp?
Không. Ứng dụng chỉ phản ánh dữ liệu của hãng, có thể thiếu hoặc cũ, và không biết bạn có giấy phép hay không. Việc máy cất cánh được chỉ cho biết phần mềm không chặn, chứ không thay thế văn bản cho phép của cơ quan quản lý bay.
Nhà ở dưới đường máy bay hạ cánh có bay flycam trong sân được không?
Thực tế là không nên. Sân nhà nằm dưới đường tiếp cận thì phần trời trên đó chính là nơi máy bay xuống thấp. Nếu có nhu cầu quay chụp cho công việc, hãy làm thủ tục xin phép và phối hợp theo yêu cầu, thay vì tự bay vì nghĩ bay thấp là an toàn.
Bãi đáp trực thăng trên nóc bệnh viện có được tính là vùng nhạy cảm không?
Nên tính. Trực thăng cấp cứu có thể cất hạ cánh bất cứ lúc nào, bay thấp và không theo đường cố định. Drone bay gần bệnh viện có bãi đáp vừa gây nguy hiểm cho trực thăng vừa có thể làm chậm việc cấp cứu. Tránh bay ở khu vực này nếu không có phối hợp trước.
Vì sao một chiếc drone nhỏ có thể khiến sân bay phải ngừng hoạt động?
Vì sân bay không thể đánh cược với an toàn của hành khách. Khi có báo cáo nhìn thấy drone gần đường băng, nhà chức trách thường tạm dừng cất hạ cánh cho tới khi xác định được tình hình. Vụ việc ở sân bay Gatwick năm 2018 cho thấy chỉ vài lần xuất hiện cũng gây gián đoạn trong nhiều ngày.
Sân bay đang xây dựng thì có phải vùng cấm bay chưa?
Tuỳ giai đoạn và tuỳ quy định của cơ quan quản lý. Công trường sân bay có thể có quy định riêng của chủ đầu tư và đơn vị thi công, và khi sân bay bắt đầu khai thác, vùng trời quanh đó sẽ được quản lý chặt như các sân bay khác. Nên hỏi trước, đừng dựa vào việc bản đồ ứng dụng chưa có dữ liệu.