Bay drone ban đêm rủi ro cao hơn hẳn ban ngày vì ba lý do: cảm biến tránh vật cản dựa vào camera gần như không còn tác dụng, mắt người không ước được khoảng cách và hướng của một chấm sáng trên trời, và chướng ngại như dây điện, cành cây, cột ăng-ten trở nên vô hình. Ngoài ra, bay đêm thường thuộc diện có yêu cầu riêng về phép bay theo quy định quản lý tàu bay không người lái; người bay cần tra cứu quy định hiện hành và hỏi cơ quan có thẩm quyền trước, không mặc định rằng bay được ở chỗ ban ngày bay được thì ban đêm cũng vậy.
Chạng vạng, khoảng thời gian ngay sau hoàng hôn mà người chụp ảnh gọi là giờ xanh, là lúc nhiều người muốn bay nhất vì ánh sáng đẹp, và cũng là lúc nhiều sự cố xảy ra nhất vì trời tối nhanh hơn người ta tưởng. Bài này giải thích những gì thay đổi khi trời tối, các ảo giác thị giác người bay hay mắc, và nếu có lý do chính đáng để bay trong điều kiện thiếu sáng, cần chuẩn bị thế nào.
Điều gì thay đổi khi trời tối
Thay đổi lớn nhất nằm ở cảm biến. Hệ thống tránh vật cản trên phần lớn flycam dùng camera, cần ánh sáng và cần vật thể có kết cấu bề mặt. Khi trời tối, nhiều máy tự tắt hoặc cảnh báo rằng chức năng tránh vật cản không khả dụng. Cảm biến phía dưới giúp giữ vị trí khi bay thấp cũng kém đi, máy dễ trôi khi lơ lửng sát mặt đất, và hạ cánh chính xác trở nên khó hơn. Một số máy có đèn phía dưới để hỗ trợ hạ cánh, nhưng chỉ có tác dụng ở cự ly rất gần.
Thay đổi thứ hai là con người. Ban ngày bạn thấy hình dạng chiếc máy, biết nó quay mặt hướng nào, thấy nó so với cây cối nhà cửa. Ban đêm bạn chỉ thấy một hoặc vài chấm sáng. Mắt người rất kém trong việc ước khoảng cách tới một nguồn sáng đơn lẻ trên nền tối: một chấm sáng có thể ở gần mà nhỏ, hay ở xa mà sáng. Hình ảnh trên màn hình điện thoại cũng tối, nhiễu hạt, khó nhận ra chướng ngại.
Thay đổi thứ ba là môi trường. Chim và dơi hoạt động lúc chạng vạng. Gió có thể đổi chiều khi mặt đất nguội đi. Ở đô thị, đèn đường, đèn quảng cáo, đèn xe tạo ra những vùng sáng chói và vùng tối xen kẽ, đánh lừa cả mắt người lẫn camera. Người đi đường ban đêm cũng không nhìn thấy drone để tránh, trong khi tiếng động cơ có thể làm họ giật mình.
Những ảo giác thị giác hay gặp khi bay trong bóng tối
Chấm sáng đứng yên tưởng là máy đứng yên. Khi máy bay thẳng về phía bạn hoặc ra xa theo đường nhìn, chấm sáng gần như không đổi vị trí, chỉ to nhỏ chút ít. Người bay tưởng máy đang lơ lửng trong khi nó đang tiến lại gần hay trôi ra xa.
Nhầm hướng đầu máy. Đèn định hướng có màu khác nhau ở mũi và đuôi máy trên nhiều dòng, nhưng từ xa và ở một số góc, rất khó phân biệt. Bạn đẩy cần sang trái, máy lại đi sang phải vì nó đang quay mặt về phía bạn.
Nhầm máy với sao, đèn máy bay hay đèn nhà cao tầng. Trong khoảnh khắc rời mắt nhìn màn hình rồi nhìn lên, bạn có thể bám nhầm vào một ngôi sao sáng hoặc đèn tín hiệu trên nóc toà nhà. Đây là lúc dễ mất định hướng nhất.
Đánh giá thấp độ cao của chướng ngại. Trên nền trời tối, ngọn cây, đỉnh cột điện, tháp ăng-ten hòa vào bóng đêm. Nhiều vụ va chạm ban đêm xảy ra với vật mà người bay đã thấy rõ lúc chiều nhưng quên mất khi trời tối.
Mắt chưa thích nghi. Nhìn màn hình điện thoại sáng rồi nhìn lên trời tối, mắt cần thời gian để thích nghi lại. Giảm độ sáng màn hình tới mức đủ đọc giúp mắt đỡ bị loá.
Phép bay và quy định: nguyên lý cần biết
Việt Nam có quy định về quản lý tàu bay không người lái và phương tiện bay siêu nhẹ, trong đó việc cấp phép bay do các cơ quan quốc phòng và quản lý bay có thẩm quyền thực hiện. Nội dung cụ thể, chẳng hạn loại thiết bị nào, mục đích nào, khu vực nào cần xin phép, và điều kiện bay vào ban đêm, có thể thay đổi theo văn bản mới. Vì vậy không nên dựa vào lời truyền miệng trên mạng hay các bài viết cũ, mà tra văn bản hiện hành và hỏi trực tiếp cơ quan tiếp nhận hồ sơ.
Ở nhiều quốc gia, bay drone ban đêm hoặc là bị hạn chế, hoặc đòi hỏi điều kiện bổ sung như đèn chống va chạm nhìn thấy từ xa, người điều khiển được đào tạo thêm, hoặc phép bay riêng. Logic chung dễ hiểu: ban đêm, trực thăng cấp cứu, trực thăng tuần tra, máy bay hạ cánh có thể bay thấp, và một drone không đèn gần như vô hình với họ.
Nếu bạn có lý do công việc để bay đêm, như kiểm tra công trình, phục vụ sự kiện có giấy phép, hay hỗ trợ tìm kiếm cứu nạn theo yêu cầu của lực lượng chức năng, hãy coi việc xin phép là một phần không tách rời của kế hoạch, làm trước nhiều ngày. Thủ tục và hồ sơ được bàn ở danh mục thủ tục xin phép bay. Với bay giải trí đơn thuần, lựa chọn an toàn và ít rắc rối nhất là kết thúc chuyến bay trước khi trời tối hẳn.
Nếu có lý do chính đáng để bay lúc thiếu sáng: chuẩn bị thế nào
Các bước dưới đây áp dụng cho chuyến bay đã được phép hoặc trong khung giờ chạng vạng mà quy định cho phép, ở nơi bạn đã nắm rõ.
- Khảo sát địa điểm lúc trời sáng. Đến sớm, đi một vòng, ghi nhận mọi chướng ngại cao, dây điện, cột, cây. Chụp ảnh để nhớ.
- Bay thử lúc trời còn sáng. Bay lộ trình định bay một lần khi trời sáng, kiểm tra tín hiệu, độ cao an toàn, chỗ hạ cánh.
- Đặt độ cao quay về và giới hạn khoảng cách chặt hơn ban ngày. Vì không có cảm biến hỗ trợ, độ cao quay về phải cao hơn hẳn mọi chướng ngại.
- Dùng đèn chống va chạm nếu máy có hoặc theo yêu cầu. Đèn giúp bạn và người khác thấy máy. Chỉ dùng phụ kiện tương thích theo khuyến nghị của hãng, không làm ảnh hưởng cảm biến và cân bằng.
- Đánh dấu điểm cất cánh. Một tấm lót có đèn nhỏ hoặc phản quang giúp nhận ra điểm hạ cánh trên màn hình và bằng mắt.
- Có người quan sát. Một người chuyên theo dõi máy bằng mắt và báo nguy hiểm, để người điều khiển tập trung vào màn hình và tay điều khiển.
- Bay chậm, bay gần, bay ngắn. Không dùng chế độ tốc độ cao, không bay ngoài tầm mắt, giữ mốc quay về sớm hơn bình thường.
Giờ xanh và hoàng hôn: khung giờ nhiều sự cố nhất
Nhiều sự cố không xảy ra lúc tối hẳn mà trong khoảng hai mươi, ba mươi phút sau hoàng hôn. Kịch bản thường gặp: người bay cất cánh lúc mặt trời vừa lặn, ánh sáng còn đẹp, mải quay, khi nhìn lên thì trời đã tối hơn hẳn, máy chỉ còn là một chấm đèn, và đường về phải đi qua hàng cây mà lúc cất cánh còn thấy rõ.
Ở Việt Nam, đặc biệt các tỉnh phía Nam gần xích đạo, trời tối khá nhanh sau hoàng hôn so với các nước ở vĩ độ cao. Cảm giác "còn sáng mà" có thể chỉ kéo dài mười lăm phút. Ở vùng núi, thung lũng chìm vào bóng tối sớm hơn đỉnh núi, nên máy trên cao còn nắng mà điểm hạ cánh dưới thung đã tối.
Cách phòng là đặt giờ kết thúc cứng, ví dụ hạ cánh không muộn hơn một mốc cụ thể sau giờ mặt trời lặn mà bạn tra trước, và cài hẹn giờ trên điện thoại. Ứng dụng thời tiết và nhiều ứng dụng chụp ảnh hiển thị giờ mặt trời lặn chính xác cho vị trí của bạn. Có thể nhờ chatbot tính giúp lịch trình: "Mặt trời lặn lúc 17 giờ 40, mỗi pin bay an toàn khoảng 18 phút, cần 5 phút chuẩn bị giữa các lần bay. Lên lịch để hai lần bay kết thúc trước khi trời tối hẳn, kèm mốc hạ cánh cho từng lần." Phép tính đơn giản, nhưng có kế hoạch viết ra thì dễ tuân thủ hơn.
Người xung quanh: tiếng động cơ, ánh đèn và nỗi lo của người dân
Ban ngày, một chiếc flycam lượn trên cánh đồng ít ai để ý. Ban đêm, cùng chiếc máy đó trở thành tiếng vo ve không rõ từ đâu và một đốm sáng lạ trên trời. Người dân có thể lo bị quay lén, trẻ nhỏ sợ hãi, vật nuôi hoảng loạn. Ở khu dân cư, tiếng động cơ lúc khuya còn là chuyện làm phiền giấc ngủ của người khác. Những phản ứng này không phải vô lý, và đôi khi dẫn tới việc người dân báo chính quyền hoặc tìm người bay để hỏi chuyện.
Nếu có lý do chính đáng để bay vào giờ thiếu sáng ở gần khu dân cư, như phục vụ một sự kiện đã được phép, nên thông báo trước với ban quản lý khu vực hoặc người dân xung quanh, chọn hướng bay tránh phía trên nhà ở, giữ thời gian bay ngắn. Khi có người đến hỏi, trả lời rõ ràng mình đang làm gì, cho xem phép bay nếu có.
Đừng chiếu đèn trợ sáng của máy vào cửa sổ, sân nhà hay người đi đường. Đèn mạnh từ trên cao chiếu xuống gây loá mắt, nguy hiểm cho người đang lái xe, và dễ bị hiểu là đang quan sát nhà người khác. Đèn trên máy là để người khác nhận ra máy, không phải để soi xuống mặt đất.
AI, camera nhìn đêm và những lời hứa cần dè dặt
Công nghệ đang cải thiện khả năng bay trong thiếu sáng. Hiểu đúng giúp không tin quá mức.
- Cảm biến camera nhạy sáng hơn: giúp ghi hình đẹp hơn lúc chạng vạng, nhưng chất lượng ghi hình không đồng nghĩa với khả năng tránh vật cản.
- Xử lý ảnh bằng AI để khử nhiễu: làm hình ảnh trên màn hình dễ nhìn hơn, nhưng có thể làm mềm hoặc xoá mất các chi tiết mảnh như dây điện.
- Cảm biến không dựa vào ánh sáng: một số máy chuyên dụng có cảm biến dạng tia laser hay radar giúp phát hiện vật cản trong tối. Phần lớn flycam phổ thông chưa có.
- Camera nhiệt: dùng trong cứu hộ, kiểm tra công trình, nông nghiệp; thuộc thiết bị chuyên dụng, cần người được đào tạo và thường cần phép bay.
- Quảng cáo "bay đêm an toàn": đọc kỹ điều kiện đi kèm. Không hệ thống nào hiện nay thay được quan sát của người điều khiển và một kế hoạch bay chặt chẽ.
Thông tin về tính năng cụ thể của từng dòng máy thay đổi theo phiên bản phần cứng và firmware; luôn kiểm tra tài liệu chính thức của hãng cho đúng máy bạn dùng.
Câu hỏi thường gặp
Bay flycam buổi tối có cần xin phép không?
Quy định về bay tàu bay không người lái, kể cả điều kiện bay ban đêm, có thể thay đổi theo văn bản hiện hành. Không nên dựa vào thông tin truyền miệng. Hãy tra văn bản mới nhất và hỏi cơ quan có thẩm quyền tiếp nhận hồ sơ cấp phép bay trước khi bay vào ban đêm.
Cảm biến tránh vật cản có hoạt động ban đêm không?
Trên phần lớn flycam dân dụng, cảm biến tránh vật cản dựa vào camera nên hoạt động kém hoặc bị tắt khi thiếu sáng. Ứng dụng thường có cảnh báo. Hãy coi như máy không có tránh vật cản khi bay trong tối và bay cao, chậm, gần.
Làm sao biết hướng đầu máy khi chỉ thấy đèn?
Nhiều máy có đèn màu khác nhau ở mũi và đuôi, và ứng dụng hiển thị hướng máy trên bản đồ. Kết hợp cả hai, nhưng ở xa vẫn dễ nhầm. Giữ máy gần, bay chậm, và khi không chắc, cho máy dừng lại rồi xoay nhẹ để xác định.
Bay lúc hoàng hôn có an toàn hơn bay đêm không?
Đầu giờ hoàng hôn ánh sáng còn đủ cho cảm biến và mắt người, nhưng trời tối nhanh. Rủi ro tăng dần theo từng phút. Đặt giờ hạ cánh cứng, cài hẹn giờ, và kết thúc sớm hơn bạn nghĩ là cần.
Có nên tự gắn thêm đèn lên flycam không?
Chỉ dùng đèn tương thích theo khuyến nghị của hãng. Đèn gắn sai chỗ có thể che cảm biến, làm lệch trọng tâm, gây nhiễu la bàn nếu có nam châm, hoặc rơi ra khi bay. Đèn giúp người khác thấy máy nhưng không thay cho phép bay.
Chụp pháo hoa bằng drone có được không?
Pháo hoa thường gắn với sự kiện đông người, ban đêm, có khi gần khu vực hạn chế và có phương tiện bay của ban tổ chức. Đây là tình huống cần phép bay và sự đồng ý của ban tổ chức. Bay sát pháo hoa còn có nguy cơ cháy nổ và rơi xuống đám đông.