Phun bằng drone giúp người điều khiển đứng xa vùng phun, nhưng không loại bỏ rủi ro hoá chất: khâu pha thuốc, nạp bình, súc rửa và vệ sinh máy vẫn tiếp xúc trực tiếp với thuốc, và vì drone dùng ít nước nên dung dịch thường đậm đặc hơn so với bình phun tay. An toàn vì thế dồn về khu vực bờ ruộng nơi pha và nạp, với ba việc chính: đọc nhãn và làm đúng nhãn, mặc đồ bảo hộ phù hợp, xử lý bao bì và nước rửa đúng cách.
Bài không đưa liều thuốc hay tên sản phẩm. Liều lượng, cách pha và thời gian cách ly luôn theo nhãn đã được đăng ký và hướng dẫn của cán bộ bảo vệ thực vật, khuyến nông địa phương. Bài tập trung vào thói quen làm việc an toàn cho tổ bay và chủ ruộng, những điểm riêng khi dùng drone, và việc cần làm khi có người bị phơi nhiễm.
Vì sao khâu pha và nạp là chỗ rủi ro nhất
Phần lớn tai nạn hoá chất khi phun thuốc không xảy ra lúc phun mà lúc mở nắp chai, đong thuốc, đổ vào bình, khuấy trộn và súc rửa. Ở các bước này, người làm tiếp xúc với thuốc ở dạng đậm đặc nhất, chỉ một vết bắn vào mắt hay đổ lên tay đã có thể gây hại. Với bình phun tay, người phun còn tiếp xúc với giọt thuốc trong suốt buổi; drone loại bỏ phần lớn rủi ro đó nhưng làm phần pha nạp dày đặc hơn, vì một buổi phun bằng drone có rất nhiều lần nạp liên tiếp.
Drone thường phun với lượng nước trên mỗi đơn vị diện tích ít hơn nhiều so với phun tay. Cùng một lượng hoạt chất cho một diện tích, ít nước hơn nghĩa là dung dịch đậm hơn. Một giọt dung dịch bắn vào da từ bình drone có thể chứa nhiều hoạt chất hơn một giọt từ bình phun tay. Ngoài ra, không phải thuốc nào cũng được hướng dẫn dùng với lượng nước thấp của thiết bị bay; nhãn của một số sản phẩm có hướng dẫn riêng cho drone, một số không. Đây là điều cần hỏi cán bộ chuyên môn trước khi pha.
Một ví dụ giả định cho thấy rủi ro cộng dồn: một tổ bay phun bốn mươi lần nạp trong ngày, mỗi lần người pha mở nắp, đong, đổ, khuấy. Chỉ cần một phần nhỏ trong số đó bị bắn vài giọt lên cổ tay không có găng, sau một tuần mùa vụ người đó đã tiếp xúc với thuốc đậm đặc hàng chục lần. Không lần nào đủ gây triệu chứng rõ, nên người làm dễ chủ quan, nhưng phơi nhiễm lặp lại kéo dài là điều mà các khuyến cáo an toàn lao động trong nông nghiệp đều cảnh báo.
Nhịp làm việc nhanh cũng là yếu tố rủi ro. Máy chờ ở bờ, người pha vội, bỏ găng tay để thao tác cho nhanh, lau tay vào quần áo, ăn uống giữa các chuyến mà không rửa tay. Những thói quen nhỏ này tích lại qua nhiều ngày mùa vụ.
Đọc nhãn: những phần cần đọc trước khi mở nắp
Nhóm độc và biểu tượng cảnh báo. Nhãn thuốc có dấu hiệu nhóm độc và các hình cảnh báo. Thuốc nhóm độc cao đòi hỏi bảo hộ nghiêm hơn và cẩn trọng hơn khi phun gần khu dân cư, nguồn nước.
Hướng dẫn sử dụng và cách pha. Đối tượng dịch hại, cây trồng, liều lượng, lượng nước, thời điểm phun. Nếu nhãn không có hướng dẫn cho thiết bị bay, hỏi cán bộ bảo vệ thực vật trước khi tự quy đổi.
Thời gian cách ly. Số ngày từ lần phun cuối đến khi thu hoạch, và thời gian không nên vào ruộng sau khi phun. Đây là phần bảo vệ người ăn nông sản và người làm đồng.
Đồ bảo hộ khuyến cáo. Nhãn thường ghi loại đồ bảo hộ cần mặc khi pha và khi phun. Đây là mức tối thiểu, không phải mức tùy chọn.
Cảnh báo môi trường. Độc với cá, ong, động vật thuỷ sinh, chim. Thông tin này quyết định cách chọn giờ phun, vùng đệm và nơi pha thuốc.
Sơ cứu. Cách xử lý khi thuốc dính da, vào mắt, nuốt phải hoặc hít phải. Nên đọc trước và giữ nhãn ở nơi dễ thấy trong suốt buổi phun.
Đồ bảo hộ cho người pha và nạp thuốc
Mức bảo hộ cụ thể theo nhãn, những món sau là nền tối thiểu mà người pha, nạp thuốc cho drone nên có:
- Găng tay chịu hoá chất. Loại cao su nitrile hoặc loại chuyên dụng, cổ dài, không dùng găng vải hay găng y tế mỏng. Rửa găng trước khi tháo, tháo bằng cách lộn trái.
- Kính bảo hộ hoặc tấm che mặt. Mắt là nơi dễ tổn thương nhất khi thuốc bắn lúc đổ và khuấy.
- Khẩu trang hoặc mặt nạ phù hợp. Khẩu trang vải thông thường không chặn được hơi thuốc; loại phù hợp tuỳ theo thuốc và khuyến cáo trên nhãn.
- Quần áo dài tay, tạp dề chống thấm. Tạp dề che phần ngực và bụng là nơi dễ bị đổ thuốc khi nạp bình.
- Ủng cao su. Ống quần bỏ ra ngoài ủng để thuốc không chảy vào trong.
- Nước sạch và xà phòng ở khu pha. Để rửa ngay khi bị dính thuốc, không phải chạy về nhà.
Đồ bảo hộ chỉ có tác dụng khi được giặt riêng, không giặt chung với quần áo gia đình, và thay khi rách, mòn. Người pha thuốc không ăn uống, hút thuốc khi chưa rửa tay và thay đồ.
Sắp xếp khu pha thuốc ở bờ ruộng
Một khu pha thuốc tốt giảm rủi ro cho cả người và môi trường. Gợi ý cách bố trí:
- Chọn chỗ. Bằng phẳng, xa kênh mương, ao, giếng, xa nhà dân và nơi trẻ em chơi. Không pha ngay mép kênh để tiện lấy nước.
- Tách khỏi khu sạc pin và máy phát. Thuốc dễ cháy, hơi dung môi và nguồn nhiệt không nên ở gần nhau.
- Lót nền. Dùng tấm bạt hoặc khay hứng để thuốc tràn không ngấm xuống đất, dễ thu gom.
- Đong và pha theo nhãn. Dùng dụng cụ đong riêng cho thuốc, không dùng chung với dụng cụ ăn uống. Pha vào một thùng trung gian rồi rót vào bình máy giúp giảm bắn tràn.
- Pha vừa đủ. Tính theo diện tích còn lại để tránh thừa dung dịch cuối ngày. Thừa dung dịch là thứ khó xử lý nhất.
- Giữ nhãn và bao bì tại chỗ. Để đọc lại khi cần, và để mang theo nếu phải đưa người đi cấp cứu.
Khu pha thuốc nên có một người phụ trách, không để mỗi người pha một kiểu. Với tổ bay đi nhiều nơi, mang theo bộ khu pha cố định gồm bạt lót, thùng trung gian, dụng cụ đong, nước rửa và túi đựng bao bì giúp làm đúng ở mọi ruộng.
Súc rửa bao bì, xử lý nước rửa và dung dịch thừa
Chai, gói thuốc đã dùng hết vẫn còn lượng thuốc bám bên trong. Cách được khuyến cáo rộng rãi là súc rửa nhiều lần: đổ nước sạch vào khoảng một phần tư chai, đậy nắp, lắc kỹ, đổ nước súc vào bình phun để dùng tiếp; lặp lại ba lần. Sau đó làm thủng hoặc cắt bao bì để không ai dùng lại đựng nước hay thực phẩm, rồi bỏ vào bể chứa bao gói thuốc bảo vệ thực vật ở đồng ruộng hoặc nơi thu gom theo hướng dẫn của địa phương. Không đốt bao bì ngoài đồng, không vứt xuống kênh, không chôn gần nguồn nước.
Dung dịch thừa cuối buổi là vấn đề lớn hơn bao bì. Nguyên tắc đầu tiên là pha vừa đủ để không thừa. Nếu vẫn thừa, cách thường được khuyến cáo là pha loãng và phun hết lên chính diện tích cây trồng đã được phép theo nhãn, không đổ xuống kênh, ao, ruộng trống hay cống. Nước súc rửa bình máy cũng xử lý theo cùng nguyên tắc.
Hệ thống bể chứa bao gói thuốc ở đồng ruộng do địa phương bố trí; nếu cánh đồng chưa có, hợp tác xã có thể đề xuất với chính quyền xã. Việc gom bao bì về đúng chỗ là trách nhiệm của người sử dụng thuốc, kể cả khi thuê tổ bay: hai bên nên thống nhất ai mang bao bì đi xử lý.
Vệ sinh drone cuối ngày và cuối vụ
Thuốc bảo vệ thực vật đọng lại trong bình, ống dẫn, bơm, béc phun và lưới lọc sẽ khô lại, kết tinh, ăn mòn linh kiện và làm tắc béc ở buổi sau. Thuốc của buổi trước còn sót cũng có thể gây hại cho cây trồng của buổi sau nếu hai loại thuốc kỵ nhau, ví dụ thuốc trừ cỏ còn sót rồi phun lên ruộng rau màu. Vì vậy, súc rửa hệ thống phun sau mỗi ngày, và mỗi khi đổi loại thuốc, là việc bắt buộc chứ không phải tùy chọn.
Quy trình chung: phun hết dung dịch còn lại theo nguyên tắc ở trên, đổ nước sạch vào bình, cho bơm chạy để nước đi qua toàn bộ ống và béc, lặp lại vài lần; tháo lưới lọc và béc ra rửa riêng bằng bàn chải mềm. Một số hãng khuyến cáo chất súc rửa chuyên dùng cho từng loại thuốc; làm theo hướng dẫn của hãng. Lau thân máy, cánh tay, cánh quạt bằng khăn ẩm để loại thuốc bám bên ngoài.
Drone nông nghiệp thường có khả năng chống nước ở mức nhất định, nhưng mức đó là để chịu sương và tia nước khi phun, không có nghĩa là xịt rửa áp lực cao vào mô-tơ, cổng sạc hay hộp điện tử. Mức chống nước và cách rửa được phép ghi trong tài liệu của hãng. Cuối vụ, ngoài súc rửa kỹ, nên kiểm các gioăng, ống dẫn có nứt không, thay béc mòn, và cất máy ở nơi khô, xa thức ăn và nơi trẻ em lui tới.
Khi có người bị phơi nhiễm thuốc
Các bước sơ cứu chung dưới đây không thay cho hướng dẫn trên nhãn và chỉ định của nhân viên y tế:
- Đưa người bị nạn ra khỏi khu vực có thuốc, tới nơi thoáng khí.
- Cởi bỏ quần áo dính thuốc; rửa da bằng nhiều nước sạch và xà phòng.
- Nếu thuốc vào mắt, rửa mắt bằng nước sạch chảy nhẹ trong nhiều phút.
- Không tự ý gây nôn hay cho uống thứ gì nếu nhãn không hướng dẫn.
- Gọi cấp cứu qua số 115 hoặc đưa ngay tới cơ sở y tế gần nhất khi có dấu hiệu bất thường như chóng mặt, buồn nôn, khó thở, co giật, chảy nhiều nước bọt.
- Mang theo nhãn hoặc bao bì thuốc để nhân viên y tế biết hoạt chất.
Không tự điều trị theo lời truyền miệng hay theo gợi ý của chatbot. Trợ lý AI có thể giúp đọc lại nội dung sơ cứu trên nhãn khi chữ quá nhỏ, nhưng việc đánh giá và điều trị thuộc về nhân viên y tế. Danh sách số khẩn cấp và vị trí cơ sở y tế gần nhất nên được tổ bay ghi sẵn trước mỗi ngày làm việc ở địa bàn mới.
Câu hỏi thường gặp
Người điều khiển drone đứng xa có cần mặc đồ bảo hộ không?
Khi chỉ điều khiển và đứng ngoài vùng phun, mức tiếp xúc thấp hơn nhiều. Nhưng trong tổ bay nhỏ, người điều khiển thường kiêm nạp thuốc, thay pin, đi vào ruộng nhặt máy. Nên có đồ bảo hộ sẵn và mặc khi làm các việc đó, và đứng đầu hướng gió.
Có được tự trộn nhiều loại thuốc vào bình drone không?
Chỉ nên hỗn hợp khi nhãn cho phép hoặc cán bộ chuyên môn hướng dẫn. Trộn tuỳ tiện có thể làm giảm hiệu lực, gây hại cây, tạo kết tủa làm tắc béc và lưới lọc của drone. Nếu được phép trộn, pha theo thứ tự hướng dẫn và thử khả năng hoà tan trước.
Vì sao dung dịch phun drone đậm hơn phun tay?
Drone dùng ít nước trên mỗi đơn vị diện tích hơn phun tay, trong khi lượng hoạt chất cho diện tích đó không đổi, nên dung dịch đậm hơn. Vì vậy cần cẩn thận hơn khi pha và nạp, và chỉ dùng thuốc phù hợp với cách phun lượng nước thấp theo hướng dẫn chuyên môn.
Sau khi phun bao lâu thì vào ruộng được?
Thời gian không nên vào ruộng sau phun và thời gian cách ly trước thu hoạch được ghi trên nhãn từng loại thuốc. Nên cắm biển hoặc báo cho người nhà, hàng xóm biết ruộng vừa phun để tránh người vào làm cỏ, cắt rau, chăn thả gia súc.
Nước rửa drone có đổ xuống mương được không?
Không nên. Nước rửa còn thuốc, đổ xuống mương ảnh hưởng cá, nguồn nước chung và cây trồng phía dưới. Cách thường được khuyến cáo là phun nước rửa lên diện tích cây trồng đã phun theo nhãn, và chọn chỗ rửa máy xa nguồn nước.
Thuê tổ bay thì ai chịu trách nhiệm xử lý bao bì?
Tuỳ thoả thuận, nhưng người sử dụng thuốc có trách nhiệm đưa bao bì về nơi thu gom. Nếu chủ ruộng mua thuốc, tổ bay pha giúp, hai bên nên thống nhất ai súc rửa và mang bao bì tới bể chứa, tránh để bao bì nằm lại bờ ruộng.