Khi người điều khiển drone không phải là chủ máy, trách nhiệm bồi thường thường đi theo người đang thực sự sử dụng máy và có lỗi: người mượn máy chịu khi tự bay gây thiệt hại; cha mẹ chịu thay hoặc bổ sung khi con chưa thành niên gây thiệt hại; công ty chịu khi nhân viên gây thiệt hại trong lúc làm việc được giao; người lấy trộm máy chịu khi bay máy trộm. Chủ máy vẫn có thể bị liên đới nếu có lỗi riêng, như giao máy hỏng hoặc giao cho người rõ ràng không đủ khả năng.
Đây là tình huống rất đời thường: cho bạn mượn máy đi du lịch, để đứa con mười bốn tuổi tập bay ngoài đê, giao máy công ty cho nhân viên mới đi khảo sát. Bài này đi qua từng trường hợp theo nguyên lý của Bộ luật Dân sự về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, ảnh hưởng tới bảo hiểm, và những việc chủ máy nên làm trước khi giao máy cho người khác. Nguyên lý mang tính tham khảo; vụ việc cụ thể cần đối chiếu văn bản hiện hành.
Nguyên tắc chung: ai đang nắm quyền sử dụng và ai có lỗi
Bồi thường ngoài hợp đồng gắn với người có hành vi gây thiệt hại. Khi chủ máy tự bay, mọi chuyện đơn giản. Khi máy nằm trong tay người khác, câu hỏi chuyển thành: người đó đang sử dụng máy với tư cách gì, có được chủ máy đồng ý không, và lỗi gây ra sự cố thuộc về ai. Một vụ drone rơi vì người mượn bay vào lúc gió lớn khác hẳn một vụ drone rơi vì pin chủ máy biết đã phồng nhưng vẫn đưa.
Trong trường hợp drone được xem như nguồn nguy hiểm cao độ (điểm còn tranh luận, đã bàn trong bài về ai phải bồi thường khi drone rơi của cùng danh mục), luật có quy định riêng: chủ sở hữu chịu trách nhiệm cả khi không có lỗi, nhưng nếu đã giao cho người khác chiếm hữu, sử dụng hợp pháp thì người đó chịu; nếu máy bị chiếm hữu trái pháp luật thì người chiếm hữu trái phép chịu, chủ sở hữu có lỗi trong việc để máy bị chiếm hữu thì phải liên đới.
Dù áp dụng chế độ nào, thực tế cho thấy ba yếu tố quyết định: sự đồng ý của chủ máy, khả năng của người điều khiển và tình trạng kỹ thuật của máy. Chủ máy kiểm soát được cả ba trước khi giao máy, nên phần lớn lời khuyên phòng ngừa trong bài này dành cho chủ máy.
Cho bạn bè, người quen mượn máy
Người mượn chịu phần lỗi của mình. Khi bạn cho mượn và người mượn tự bay, tự chọn địa điểm, thời điểm, sự cố do cách bay của họ thì họ chịu trách nhiệm trước người bị hại. Đây là nguyên tắc chung, nhưng người bị hại có thể tìm tới chủ máy trước vì máy mang tên bạn trên tài khoản hoặc hồ sơ đăng ký.
Chủ máy liên đới khi có lỗi riêng. Lỗi của chủ máy thường là giao máy đang có vấn đề kỹ thuật, không nói cho người mượn biết các cảnh báo đã gặp, hoặc cho người chưa từng bay mượn máy lớn bay ở khu đông người. Khi đó người bị hại có thể yêu cầu cả hai, và hai người chia phần theo mức lỗi.
Bảo hiểm thường gắn với người được khai báo. Nhiều hợp đồng bảo hiểm drone chỉ có hiệu lực khi người điều khiển là người có tên hoặc được chủ hợp đồng cho phép theo điều kiện cụ thể. Cho mượn có thể làm bạn mất bảo hiểm đúng lúc cần. Đọc kỹ điều khoản người điều khiển trước khi cho mượn.
Ghi lại sự đồng ý và lời dặn. Một tin nhắn ngắn ghi ngày cho mượn, tình trạng máy, những lưu ý đã dặn như không bay ở khu dân cư, không bay khi gió lớn, là bằng chứng hữu ích nếu có chuyện, và cũng nhắc người mượn cẩn thận hơn.
Con chưa thành niên bay drone gây thiệt hại
Bộ luật Dân sự có nguyên tắc riêng cho người chưa thành niên gây thiệt hại, chia theo độ tuổi. Bảng dưới tóm tắt ở mức nguyên lý; chi tiết cần đối chiếu văn bản hiện hành.
| Độ tuổi người gây thiệt hại | Ai bồi thường | Ghi chú |
|---|---|---|
| Dưới 15 tuổi | Cha mẹ bồi thường toàn bộ | Nếu tài sản cha mẹ không đủ mà con có tài sản riêng, lấy tài sản của con bù phần còn thiếu |
| Từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi | Người gây thiệt hại tự bồi thường bằng tài sản của mình | Nếu không đủ tài sản, cha mẹ bồi thường phần còn thiếu |
| Trẻ đang được trường học, cơ sở khác trực tiếp quản lý | Trường học, cơ sở quản lý có thể phải bồi thường | Ví dụ trẻ bay drone trong giờ học ngoại khoá do trường tổ chức; trừ khi chứng minh không có lỗi trong quản lý |
| Đủ 18 tuổi trở lên | Tự chịu trách nhiệm | Cha mẹ không chịu thay, trừ khi có lỗi riêng như giao máy hỏng |
Với trẻ dưới 15 tuổi, cha mẹ chịu trách nhiệm ngay cả khi không trực tiếp có mặt lúc con bay. Vì vậy, quyết định cho con bay ở đâu, máy gì, có người lớn đi kèm hay không là quyết định về rủi ro tài chính của cả gia đình. Drone đồ chơi nhỏ ít gây thiệt hại lớn, nhưng cánh quạt vẫn có thể làm tổn thương mắt trẻ khác. Với máy lớn, quy định về điều kiện người điều khiển có thể đặt giới hạn độ tuổi; kiểm quy định hiện hành trước khi giao máy cho con.
Nhân viên bay drone cho công ty
Khi nhân viên bay drone trong lúc thực hiện công việc được giao, như khảo sát công trình, kiểm tra mái nhà xưởng, quay tư liệu cho phòng truyền thông, nguyên tắc của Bộ luật Dân sự là pháp nhân bồi thường thiệt hại do người của mình gây ra khi thực hiện nhiệm vụ được giao. Người bị hại vì vậy có thể yêu cầu công ty trực tiếp. Sau khi bồi thường, công ty có quyền yêu cầu nhân viên có lỗi hoàn trả một khoản theo quy định pháp luật và nội quy lao động.
Ranh giới hay bị tranh cãi là "thực hiện nhiệm vụ được giao". Nhân viên mượn máy công ty bay chơi cuối tuần mà gây thiệt hại thì không còn là nhiệm vụ được giao; trách nhiệm nghiêng về cá nhân, và công ty có thể bị liên đới nếu quản lý thiết bị lỏng lẻo. Công ty nên có quy định rõ: ai được dùng máy, cho việc gì, mượn ra ngoài phải được duyệt và ghi sổ.
Về bảo hiểm, doanh nghiệp dùng drone thường xuyên nên mua bảo hiểm trách nhiệm dân sự ghi rõ phạm vi người điều khiển là nhân viên được công ty giao nhiệm vụ, và mục đích sử dụng đúng với hoạt động thực tế. Bảo hiểm cho thiệt hại của chính nhân viên khi bị thương lúc bay thuộc chế độ bảo hiểm khác, như bảo hiểm tai nạn lao động hoặc bảo hiểm sức khoẻ, không nằm trong bảo hiểm trách nhiệm với bên thứ ba.
Máy bị lấy trộm hoặc bị người khác tự ý lấy bay
Nếu drone bị lấy trộm rồi người lấy trộm bay gây thiệt hại, về nguyên tắc người chiếm hữu trái phép chịu trách nhiệm. Chủ máy có thể bị liên đới nếu có lỗi trong việc để máy bị lấy, ví dụ bỏ máy và bộ điều khiển trong xe không khoá ở chỗ công cộng. Việc chứng minh máy bị lấy trộm cần trình báo công an kịp thời, có xác nhận tiếp nhận tin báo. Báo mất sau khi máy đã gây sự cố sẽ khó thuyết phục.
Song song với trình báo, hãy báo cho hãng qua tài khoản để đánh dấu máy bị mất nếu hãng có chức năng này, và báo doanh nghiệp bảo hiểm nếu bạn có bảo hiểm thân máy bao gồm mất cắp. Lưu lại thời điểm của từng lần báo.
Một tình huống gần với trộm nhưng hay gặp hơn: người trong nhà, như em họ, cháu, tự ý lấy máy đi bay khi chủ máy không biết. Nếu người đó là trẻ chưa thành niên, nguyên tắc về cha mẹ của trẻ đó được áp dụng; nếu đã thành niên, người tự ý lấy máy chịu. Chủ máy vẫn nên xem lại việc cất giữ: drone và pin nên được cất ở chỗ trẻ không tự lấy được, vừa để tránh trách nhiệm, vừa vì an toàn pin lithium.
Nhiều hãng cho phép khoá máy bằng tài khoản hoặc mật mã kích hoạt. Đây là biện pháp hợp pháp giúp chủ máy giảm rủi ro máy bị người khác dùng; khác hẳn việc can thiệp phần mềm để tắt giới hạn an toàn, là thứ không nên làm trong bất kỳ trường hợp nào.
Danh sách kiểm trước khi giao máy cho người khác
Trước khi đưa máy cho bạn bè, con cái hay nhân viên, chủ máy dành năm phút rà danh sách sau. Nó vừa giảm khả năng sự cố, vừa là chứng cứ cho thấy bạn đã cẩn trọng:
- Tình trạng máy: pin không phồng, cánh quạt không nứt, đã cập nhật phần mềm chính thức, không có cảnh báo lỗi treo trong ứng dụng.
- Khả năng người bay: đã từng bay loại máy này chưa, biết xử lý mất kết nối và chế độ tự quay về không, có đủ điều kiện theo quy định hiện hành không.
- Nơi và mục đích bay: hỏi họ định bay ở đâu, làm gì; nhắc kiểm vùng cấm bay và thủ tục xin phép nếu cần.
- Bảo hiểm: người mượn có thuộc phạm vi người điều khiển trong hợp đồng của bạn không; nếu không, cân nhắc không cho mượn hoặc bổ sung.
- Tài khoản và nhật ký: để nhật ký bay đồng bộ về tài khoản của bạn hoặc yêu cầu người mượn giữ nhật ký các chuyến bay.
- Lời dặn bằng chữ: một tin nhắn ghi lại những lưu ý chính và thời hạn trả máy.
- Với trẻ em: người lớn có mặt, bay ở bãi trống xa người, dùng máy phù hợp lứa tuổi, nhắc trẻ không chạm vào cánh quạt.
Trợ lý AI có thể giúp bạn biến danh sách này thành một tờ ghi chú ngắn dán trong hộp đựng máy, hoặc soạn quy định sử dụng drone cho công ty nhỏ. Khi nhờ AI, chỉ mô tả chung, không cần đưa tên nhân viên hay số sê-ri máy. Phần kiểm tra kỹ thuật trước chuyến bay chi tiết nằm ở danh mục An toàn bay và xử lý sự cố của Không Phận.
Câu hỏi thường gặp
Cho bạn mượn drone, bạn làm rơi trúng xe người khác, mình có phải đền không?
Về nguyên tắc người mượn tự bay gây sự cố thì người mượn chịu trách nhiệm. Bạn chỉ phải liên đới nếu có lỗi riêng, như giao máy đang hỏng mà không nói, hoặc giao cho người rõ ràng không biết bay. Tuy vậy, người bị hại có thể tìm tới bạn trước, nên giữ tin nhắn ghi việc cho mượn và tình trạng máy.
Con 16 tuổi bay drone làm vỡ kính nhà hàng xóm, cha mẹ có phải đền không?
Theo nguyên tắc của Bộ luật Dân sự, người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi tự bồi thường bằng tài sản của mình; nếu không đủ, cha mẹ bồi thường phần còn thiếu. Thực tế phần lớn trẻ ở tuổi này không có tài sản riêng đáng kể, nên cha mẹ thường là người trả. Nên chủ động xin lỗi và thương lượng với hàng xóm.
Nhân viên dùng máy công ty bay chơi cuối tuần gây thiệt hại thì công ty có chịu không?
Bay chơi cuối tuần không phải nhiệm vụ được giao, nên trách nhiệm chính thuộc nhân viên. Công ty có thể bị kéo vào nếu quản lý thiết bị lỏng lẻo, như để nhân viên tự mang máy về không cần duyệt. Quy định rõ việc mượn thiết bị và ghi sổ giúp công ty tự bảo vệ.
Drone bị trộm rồi người khác bay gây tai nạn, chủ máy có bị liên lụy không?
Nếu chứng minh được máy bị lấy trộm, đã trình báo kịp thời và mình không có lỗi trong việc cất giữ, người lấy trộm chịu trách nhiệm. Nếu chủ máy bất cẩn như để máy trong xe không khoá ở nơi công cộng, có thể phải liên đới. Trình báo công an ngay khi phát hiện mất là việc quan trọng nhất.
Trường tổ chức câu lạc bộ drone cho học sinh, nếu học sinh làm rơi máy trúng người thì ai chịu?
Khi học sinh chưa thành niên gây thiệt hại trong thời gian trường trực tiếp quản lý, trường có thể phải bồi thường, trừ khi chứng minh không có lỗi trong quản lý. Trường nên có giáo viên hướng dẫn có kinh nghiệm, khu bay riêng xa người, quy trình an toàn và cân nhắc bảo hiểm cho hoạt động này.
Có cần mua bảo hiểm riêng cho người mượn máy không?
Thường không có sản phẩm riêng cho người mượn. Cách thực tế là kiểm tra hợp đồng bảo hiểm của chủ máy có bao gồm người điều khiển được chủ cho phép hay không, hoặc chọn loại bảo hiểm theo người bay. Nếu không có, nên cân nhắc kỹ trước khi cho mượn máy lớn bay ở nơi có người.