Mức độ tự hành của drone có thể hình dung như một thang nhiều bậc: bậc thấp nhất máy chỉ tự giữ thăng bằng, người điều khiển mọi chuyển động; bậc giữa máy tự thực hiện từng nhiệm vụ trong khuôn khổ người đặt và giám sát; bậc cao máy tự lập kế hoạch, tự xử lý tình huống, người chỉ giám sát từ xa hoặc không cần giám sát. Hầu hết flycam dân dụng hiện nay nằm ở các bậc giữa, dù quảng cáo có thể khiến người mua nghĩ máy "tự lo được hết".
Ngành công nghiệp chưa có một thang chuẩn duy nhất được mọi nơi công nhận cho drone như thang các mức tự lái của ô tô, nhưng nhiều tài liệu kỹ thuật dùng những thang tương tự. Bài này đưa ra một thang năm bậc đơn giản, mang tính minh hoạ, để bạn đọc đúng quảng cáo, đặt đúng câu hỏi khi mua máy hay thuê dịch vụ, và biết ở mỗi bậc người vận hành còn phải gánh những gì.
Thang năm bậc minh hoạ
Thang dưới đây là cách chia mang tính giáo dục, không phải phân loại pháp lý hay tiêu chuẩn kỹ thuật chính thức. Các hãng có thể dùng tên gọi và cách chia khác.
| Bậc | Máy tự làm | Người làm | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| 0 — Hỗ trợ cơ bản | Giữ thăng bằng | Mọi chuyển động, độ cao, hướng | Drone đồ chơi, máy đua tự lắp ở chế độ tay |
| 1 — Hỗ trợ bay | Giữ độ cao, giữ vị trí, tự quay về khi pin yếu | Lái, quyết định mọi thứ, giám sát liên tục | Phần lớn flycam phổ thông khi bay tay |
| 2 — Tự động từng nhiệm vụ | Bám theo, bay vòng, bay lộ trình, né vật cản trong giới hạn | Chọn nhiệm vụ, thiết lập, giám sát, sẵn sàng can thiệp | Flycam đời mới, drone khảo sát, drone phun thuốc theo lộ trình |
| 3 — Tự hành có giám sát từ xa | Tự cất cánh, bay, hạ cánh, sạc, xử lý nhiều tình huống | Giám sát từ xa, can thiệp khi cần, chịu trách nhiệm vận hành | Hệ thống trạm dock tuần tra, kiểm tra công trình |
| 4 — Tự hành cao | Tự lập kế hoạch, thích nghi với tình huống mới, phối hợp với hệ thống quản lý vùng trời | Đặt mục tiêu, giám sát hệ thống ở mức tổng thể | Phần lớn còn ở giai đoạn nghiên cứu, thử nghiệm |
Điểm cần nhớ: từ bậc 0 đến bậc 3, người vẫn trong vòng giám sát và chịu trách nhiệm. Chữ "tự động" trên hộp máy dân dụng thường nằm ở bậc 1 đến 2.
"Tự động" và "tự hành" khác nhau ở đâu
Hai chữ hay được dùng lẫn lộn, nhưng người làm kỹ thuật thường phân biệt. Tự động là máy làm một chuỗi thao tác đã được định nghĩa sẵn, trong điều kiện dự kiến: bay theo các điểm đã vạch, quay về theo đường thẳng ở độ cao đặt trước. Gặp tình huống ngoài dự kiến, máy tự động thường dừng lại, báo lỗi hoặc làm theo phương án mặc định. Tự hành là máy có khả năng tự đánh giá tình huống và chọn hành động để đạt mục tiêu, kể cả khi tình huống không được định nghĩa trước: tự tìm đường vòng khi lộ trình bị chặn, tự chọn điểm hạ cánh an toàn.
Trong thực tế, ranh giới mờ dần vì nhiều tính năng tự động được bổ sung khả năng xử lý tình huống nhỏ. Nhưng phân biệt vẫn hữu ích để đặt kỳ vọng: một chiếc máy tự động tốt sẽ làm đúng điều bạn bảo, kể cả khi điều đó sai; một hệ thống tự hành có thể làm điều bạn không ngờ tới. Cả hai đều cần người hiểu rõ giới hạn của nó. Khi đọc thông số hay nghe người bán giới thiệu, thử đặt câu hỏi: nếu lộ trình bị chặn giữa chừng, máy sẽ dừng lại chờ, quay về hay tự tìm đường khác? Câu trả lời cho biết máy đang ở phía tự động hay đã nhích sang tự hành.
Người trong vòng điều khiển và người trên vòng điều khiển
Trong tài liệu về hệ thống tự động, có hai cách mô tả vị trí của con người. Người trong vòng điều khiển là khi máy cần người xác nhận hoặc ra lệnh ở từng bước quan trọng: người cầm cần lái, hay người phải bấm duyệt mỗi lộ trình trước khi máy bay. Người trên vòng điều khiển là khi máy tự chạy, người theo dõi và can thiệp khi thấy cần, giống người giám sát ở trung tâm theo dõi nhiều trạm dock cùng lúc. Một số người còn nói tới người ngoài vòng điều khiển, khi máy tự quyết hoàn toàn; với drone dân dụng và công nghiệp, mô hình này gần như không được áp dụng trong vùng trời có người.
Phân biệt này quan trọng vì mỗi cách có điểm yếu riêng. Người trong vòng điều khiển dễ mệt và chậm khi phải xác nhận quá nhiều. Người trên vòng điều khiển dễ mất tập trung khi máy chạy ổn định nhiều giờ liền, rồi phản ứng chậm đúng lúc có sự cố, hiện tượng đã được ghi nhận nhiều trong ngành hàng không có người lái khi tự động hoá tăng lên. Thiết kế tốt phân chia việc sao cho người giám sát có lý do để chú ý, cảnh báo rõ ràng, không quá nhiều, và có quy trình luyện tập xử lý tình huống định kỳ.
Với người bay flycam cá nhân, bài học thu gọn lại là: khi máy đang ở chế độ tự động, bạn vẫn đang bay. Nhìn máy, nghe tiếng, để tay gần cần điều khiển.
Đọc quảng cáo drone "AI": những cụm từ cần hỏi lại
"Tránh vật cản thông minh". Hỏi lại: cảm biến ở những hướng nào, hoạt động ở tốc độ nào, có tắt khi bay nhanh hay thiếu sáng không, phát hiện được dây mảnh không. Không có hệ thống nào tránh được mọi va chạm.
"Tự bay, không cần kinh nghiệm". Hỏi lại: máy tự làm những thao tác gì, khi mất tín hiệu thì sao. Người không có kinh nghiệm vẫn phải biết vùng bay, điều kiện thời tiết và cách xử lý sự cố. Tính năng tự động không thay kiến thức an toàn và nghĩa vụ tuân thủ quy định.
"Nhận diện đối tượng bằng AI". Hỏi lại: nhận diện những loại nào, trong điều kiện ánh sáng nào, dữ liệu xử lý trên máy hay gửi lên mạng.
"Bay tự hành hoàn toàn". Hỏi lại: có cần người giám sát không, điều kiện pháp lý để vận hành như vậy ở Việt Nam là gì. Ở drone dân dụng, câu trả lời thường là vẫn cần người giám sát và tuân thủ quy định bay hiện hành.
"Cập nhật AI liên tục". Hỏi lại: cập nhật có thay đổi hành vi an toàn không, có ghi chú phát hành không, có thể giữ phiên bản cũ không. Cập nhật có thể cải thiện, cũng có thể làm thay đổi cách máy phản ứng mà người dùng chưa quen.
Điều khiển drone bằng giọng nói và chatbot: đang tới đâu
Một xu hướng được bàn nhiều là dùng mô hình ngôn ngữ lớn làm lớp giao tiếp: người dùng mô tả nhiệm vụ bằng lời, phần mềm chuyển thành lộ trình và thiết lập. Các nhóm nghiên cứu và một số nhà phát triển phần mềm đã trình diễn những bản thử nghiệm kiểu "bay quanh toà nhà này và chụp ảnh các cửa sổ tầng trên". Về lâu dài, điều này có thể giúp người không chuyên giao việc cho drone dễ hơn.
Nhưng có một khoảng cách lớn giữa hiểu câu lệnh và bay an toàn. Mô hình ngôn ngữ có thể hiểu sai ý, bỏ qua ràng buộc không được nói ra như "đừng bay qua sân nhà hàng xóm", hoặc tạo lộ trình nghe hợp lý nhưng đi qua vật cản. Vì vậy các thiết kế có trách nhiệm đều đặt một bước người duyệt lộ trình trước khi bay, và giữ các lớp an toàn cổ điển như giới hạn độ cao, vùng hạn chế, né vật cản bên dưới lớp ngôn ngữ.
Một điểm khác: hỏi chatbot về luật bay drone ở Việt Nam có thể nhận câu trả lời trôi chảy nhưng sai, lỗi thời hoặc trộn quy định của nước khác. Dùng chatbot để hiểu khái niệm và lập danh sách câu hỏi thì được; còn quy định cụ thể phải tra từ văn bản và cơ quan có thẩm quyền.
Chọn mức tự động phù hợp cho từng chuyến bay
Không phải lúc nào dùng mức tự động cao nhất cũng tốt. Các bước dưới đây giúp chọn đúng mức cho tình huống:
- Xác định nhiệm vụ: quay một cảnh, khảo sát một khu vực, kiểm tra một công trình.
- Đánh giá môi trường: thoáng hay chật, có người hay không, tín hiệu tốt hay kém, ánh sáng thế nào.
- Chọn mức tự động thấp nhất đủ để làm việc: ở chỗ chật, bay tay chậm có thể an toàn hơn chế độ bám theo; ở đồng trống rộng, bay theo lộ trình cho kết quả đều hơn.
- Xác định ai giám sát và giám sát thế nào, kể cả khi máy tự làm.
- Đặt phương án khi tình huống vượt khả năng của máy: giành quyền điều khiển, quay về, hạ cánh.
- Sau chuyến bay, ghi lại tính năng nào hoạt động tốt, tính năng nào gặp vấn đề ở môi trường đó.
Xu hướng vài năm tới, nhìn tỉnh táo
Có vài hướng phát triển có cơ sở để kỳ vọng. Cảm biến rẻ hơn và nhìn được nhiều hướng hơn, kể cả lidar trên máy cỡ nhỏ. Chip xử lý trên máy mạnh hơn, cho phép mô hình nhận diện tốt hơn mà không cần gửi dữ liệu đi. Hệ thống trạm dock và giám sát từ xa phổ biến hơn trong công nghiệp ở những nơi có khung pháp lý cho phép. Và các hệ thống quản lý giao thông drone tầm thấp, định danh từ xa, được triển khai ở nhiều nước, tạo nền cho việc nhiều drone bay cùng lúc trong một vùng trời; danh mục quản lý không lưu tầm thấp trên Không Phận bàn kỹ chủ đề này.
Những điều nên dè dặt: các dự báo về drone giao hàng tràn ngập thành phố, taxi bay đại trà hay drone tự hành hoàn toàn không cần người giám sát trong vài năm tới thường đi nhanh hơn thực tế về hạ tầng, pháp lý và sự chấp nhận của xã hội. Khi đọc một dự báo, hãy hỏi ai đưa ra, dựa trên dữ liệu gì, và đã có ở đâu hoạt động thực tế ở quy mô nào.
Với người dùng ở Việt Nam, điều thực tế nhất là hiểu đúng máy mình đang dùng ở bậc nào, dùng tính năng tự động như công cụ trong tay người có trách nhiệm, và theo dõi quy định mới từ cơ quan quản lý.
Câu hỏi thường gặp
Flycam phổ thông hiện nay thuộc cấp độ tự hành nào?
Theo thang minh hoạ trong bài, phần lớn flycam phổ thông nằm ở bậc 1 khi bay tay và bậc 2 khi dùng các chế độ tự động như bám theo, bay lộ trình. Người bay vẫn phải giám sát, chịu trách nhiệm và tuân thủ quy định bay hiện hành.
Có tiêu chuẩn chính thức nào phân cấp mức tự hành của drone không?
Có nhiều cách phân cấp trong tài liệu kỹ thuật và nghiên cứu, nhưng chưa có một thang duy nhất được mọi nơi dùng như với ô tô tự lái. Khung quản lý ở nhiều nước phân loại theo mức rủi ro của hoạt động bay hơn là theo mức tự chủ của máy.
Máy càng tự động thì càng an toàn phải không?
Không hẳn. Tự động giảm lỗi thao tác của người, nhưng tạo ra loại rủi ro mới: người dùng chủ quan, máy làm đúng lệnh nhưng lệnh sai, máy gặp tình huống ngoài thiết kế. An toàn đến từ việc chọn đúng mức tự động cho đúng tình huống và giám sát đầy đủ.
Có nên hỏi chatbot để biết bay drone ở đâu được phép không?
Chatbot có thể giải thích khái niệm vùng cấm bay, vùng hạn chế, nhưng không nên dùng để quyết định một khu vực cụ thể có được bay không. Thông tin có thể sai hoặc lỗi thời. Hãy tra từ cơ quan quản lý và văn bản hiện hành.
Điều khiển drone bằng giọng nói đã dùng được chưa?
Một số ứng dụng có lệnh thoại đơn giản như cất cánh, chụp ảnh, và đã có các bản thử nghiệm giao nhiệm vụ bằng ngôn ngữ tự nhiên. Tuy nhiên, với nhiệm vụ phức tạp, người dùng vẫn cần kiểm lộ trình trước khi bay; câu lệnh bằng lời không thay cho việc giám sát.
Mua drone có tính năng tự hành cao có phải học bay không?
Có. Bạn vẫn cần hiểu vùng bay, thời tiết, cách thiết lập an toàn và cách giành quyền điều khiển khi máy gặp tình huống bất thường. Tập bay cơ bản trên phần mềm mô phỏng và ở khu vực thoáng, an toàn là bước nên làm trước khi dựa vào tính năng tự động.